Au pays où le fruit fut sacré, le peuple n’en mange plus
Iranica · Le peuple du verger
Au pays où le fruit fut sacré, le peuple n’en mange plus
Le peuple iranien a donné au monde le mot « paradis » pour dire un verger. Le régime des Mollahs lui a rendu le fruit inaccessible.
Il faut le dire d’emblée, parce que c’est vrai et parce que c’est documenté : le peuple iranien aime les fruits comme peu de peuples au monde. Pas par gourmandise passagère — par civilisation. Et c’est précisément ce qui rend la scène d’aujourd’hui insoutenable : dans le pays qui inventa le verger sacré, un enfant répond, devant la caméra, qu’il n’a presque pas mangé de fruits cette année. « Parce que c’est trop cher. »
Le visiteur le sent dès qu’il entre dans une maison iranienne : avant même le thé, on pose devant lui un grand plateau de fruits. Ce n’est pas de la décoration, c’est un héritage de trois mille ans. Suivons-le, ce fil, des jardins de Cyrus jusqu’à l’étal vide d’aujourd’hui.
I. « Paradis » est un mot persan qui veut dire verger
Commençons par le mot lui-même. Notre « paradis » vient de l’avestique pairidaēza — « l’enclos planté », le jardin ceint de murs — passé au grec paradeisos, puis au latin paradisus. Quand l’Occident veut nommer le bonheur éternel, il emprunte le mot par lequel les anciens Iraniens désignaient un verger clos. L’UNESCO le grave noir sur blanc en inscrivant le Jardin persan au patrimoine de l’humanité : ce jardin « matérialise le concept d’Éden, de Paradis sur Terre ».
Ce paradis a une forme : le chahar bagh, le jardin quadripartite divisé par l’eau, né à l’époque achéménide. Son plus ancien exemple connu est le jardin de Cyrus le Grand à Pasargades (VIe siècle av. J.-C.) : faire jaillir un verger fertile d’une terre aride, c’était, pour le roi, reproduire sur terre le jardin divin. Le fruit, ici, n’est pas un aliment : c’est une théologie.
II. Le berceau du monde fruitier
La passion a des racines botaniques. Le plateau iranien est l’un des grands foyers d’origine des plantes cultivées (les « centres de Vavilov »). La grenade — dont l’Iran reste le premier producteur mondial — y a son centre d’origine ; le noyer, qu’on appelle encore « noyer de Perse » (Juglans regia), la pistache, domestiquée il y a 3 à 4 000 ans sur ces terres, et le coing en sont natifs. La vigne, la cerise, l’abricot ont mûri dans l’aire proche-orientale dont l’Iran est le cœur. Ce peuple n’a pas seulement aimé les fruits : il en a offert au monde.
III. Le fruit, le sacré et les fêtes
Le fruit traverse toute la vie iranienne, du premier jour. Dans le rite de naissance zoroastrien, le prêtre fait mâcher à la mère des feuilles de grenadier. Le Bundahišn, livre de la création, range trente fruits parmi les dons du paradis. Et deux fois l’an, le calendrier devient une fête du fruit.
À Shab-e Yalda, la plus longue nuit de l’année, les familles veillent autour d’une table de fruits rouges : la pastèque, gardée précieusement depuis l’été, et la grenade. L’UNESCO le résume : ces fruits rouges « symbolisent la chaleur de la vie ». À Nowruz, le Nouvel An, la table du Haft-Sin dresse la pomme (sib) parmi ses sept symboles, et un plateau de pommes, d’oranges, de grenades et de coings. Le fruit, ici, c’est le temps lui-même : il marque le solstice et le printemps.
IV. L’âme du verger : la poésie et la table
Les plus grands poètes ont fait du jardin leur royaume. Le chef-d’œuvre de Saadi s’appelle le Bustan — littéralement « le Verger » ; son autre livre, le Golestan, « le Jardin de roses ». La vigne et le raisin irriguent les vers de Hafez et de Khayyam ; c’est sur une grappe que Roumi bâtit sa parabole de la concorde. En Iran, la poésie et le fruit sont une seule chose.
Et la cuisine l’est aussi. L’Encyclopaedia Iranica le pose comme une signature : « un trait distinctif de la cuisine persane est l’usage des fruits » — au-delà des confitures, jusque dans les plats salés. Le fesenjân marie la mélasse de grenade et la noix ; le zereshk (épine-vinette) couronne le riz ; l’ajil, l’assortiment de fruits secs et de noix, est le snack qu’on offre à tout invité. Au XVIIe siècle, le voyageur Jean Chardin s’émerveillait de tables d’Ispahan garnies de « plus de cinquante sortes de fruits ». Offrir un fruit, en Iran, c’est offrir le meilleur de soi.
Un peuple qui a fait du verger son paradis, sa poésie et sa table.
V. Et aujourd’hui : on a volé ses fruits au peuple du verger
Voilà le scandale. Ce peuple-là, le peuple du pairidaēza, ne peut plus s’acheter de fruits. Sous Zahaak — le régime des Mollahs, le serpent étranger du Shâhnâmé — le fruit a quitté la table des familles modestes pour rejoindre les produits de luxe, aux côtés de la viande et des laitages. Le syndicat des marchands de fruits l’a chiffré : la consommation a chuté d’environ moitié.
Les chiffres disent la faim, mais les voix disent la honte. Dans le reportage ci-dessus, un enfant baisse les yeux : « cette année, très peu… c’est trop cher ». Un marchand soupire : « avant, le client prenait deux, trois kilos ; maintenant, à peine deux cents grammes — et nous, nous sommes obligés de vendre à l’unité. » Vendre une pomme à l’unité, dans le pays de Chardin et des « cinquante sortes de fruits ».
Et l’ultime insulte est un paradoxe : l’Iran demeure le premier producteur mondial de grenades, exporte ses fruits et en laisse filer des cargaisons en contrebande vers les marchés du Golfe — pendant que son propre peuple n’en mange plus. Le rial s’est effondré de près de 90 % depuis 2018 ; le salaire minimum ne couvre qu’environ un quart du panier alimentaire vital. On n’a pas seulement appauvri un peuple : on a coupé un peuple de son paradis.
Rappelons-le, encore et toujours : ce peuple adore les fruits. Il a inventé le verger sacré, nommé le paradis, chanté la grenade, offert la noix au monde. Lui refuser une pomme n’est pas une fatalité économique — c’est le crime d’un régime. Le jour où l’Iran sera libre, le plateau de fruits reviendra sur chaque table, et l’enfant du reportage mangera, enfin, les fruits de son propre paradis.
New Hope
Let it be said plainly, because it is true and documented: the Iranian people love fruit as few peoples on earth do. Not as a passing taste — as a civilization. Which is exactly what makes today’s scene unbearable: in the land that invented the sacred orchard, a child tells the camera he has barely eaten fruit this year. « Because it’s too expensive. »
You feel it the moment you enter an Iranian home: before the tea even, a great platter of fruit is set before you. That is not decoration; it is a three-thousand-year inheritance. Let us follow that thread, from the gardens of Cyrus to today’s empty stall.
I. « Paradise » is a Persian word meaning orchard
Start with the word itself. Our « paradise » comes from the Avestan pairidaēza — « the walled planting », the garden ringed by walls — passing into Greek paradeisos, then Latin paradisus. When the West wants to name eternal bliss, it borrows the very word by which the ancient Iranians named a walled orchard. UNESCO sets it down in stone, inscribing the Persian Garden as world heritage: it « materializes the concept of Eden, of Paradise on Earth ».
That paradise has a shape: the chahar bagh, the four-fold garden divided by water, born in the Achaemenid age. Its oldest known example is the garden of Cyrus the Great at Pasargadae (6th c. BC): to raise a fertile orchard from arid land was, for the king, to reproduce the divine garden on earth. Here, fruit is not food: it is theology.
II. The cradle of the fruit world
The passion has botanical roots. The Iranian plateau is one of the great centres of origin of cultivated plants (Vavilov’s centres). The pomegranate — of which Iran remains the world’s leading producer — has its origin centre there; the walnut, still called the « Persian walnut » (Juglans regia), the pistachio, domesticated 3,000–4,000 years ago on this soil, and the quince are native to it. Vine, cherry and apricot ripened across the Near-Eastern belt of which Iran is the heart. This people did not merely love fruit: it gave fruit to the world.
III. Fruit, the sacred, and the festivals
Fruit runs through the whole of Iranian life, from the very first day. In the Zoroastrian birth rite, the priest has the mother chew pomegranate leaves. The Bundahišn, the book of creation, counts thirty fruits among the gifts of paradise. And twice a year, the calendar itself becomes a feast of fruit.
On Shab-e Yalda, the longest night of the year, families keep vigil around a table of red fruits: the watermelon, carefully kept since summer, and the pomegranate. As UNESCO puts it, these red fruits « symbolize the warmth of life ». At Nowruz, the New Year, the Haft-Sin table sets the apple (sib) among its seven symbols, beside a platter of apples, oranges, pomegranates and quinces. Here, fruit is time itself: it marks the solstice and the spring.
IV. The soul of the orchard: poetry and the table
The greatest poets made the garden their kingdom. Saadi‘s masterpiece is the Bustan — literally « the Orchard »; his other book, the Golestan, « the Rose Garden ». Vine and grape water the verses of Hafez and Khayyam; it is upon a cluster of grapes that Rumi builds his parable of concord. In Iran, poetry and fruit are one and the same.
And so is the cooking. The Encyclopaedia Iranica states it as a signature: « a distinctive feature of Persian cuisine is the use of fruit in cooking » — beyond jams, into savoury dishes. Fesenjân weds pomegranate molasses and walnut; zereshk (barberry) crowns the rice; ajil, the medley of dried fruit and nuts, is the snack offered to every guest. In the 17th century the traveller Jean Chardin marvelled at Isfahan tables laid with « more than fifty kinds of fruit ». To offer fruit, in Iran, is to offer the best of oneself.
A people that made the orchard its paradise, its poetry and its table.
V. And today: the orchard’s people robbed of its fruit
Here is the scandal. That very people, the people of the pairidaēza, can no longer afford fruit. Under Zahaak — the regime of the Mullahs, the foreign serpent of the Shâhnâmé — fruit has left the tables of ordinary families to join the luxury goods, alongside meat and dairy. The fruit-sellers’ union has put a number on it: consumption has fallen by about half.
The figures speak of hunger, but the voices speak of shame. In the report above, a child lowers his eyes: « this year, very little… it’s too expensive ». A seller sighs: « the customer used to take two, three kilos; now, barely two hundred grams — and we are forced to sell by the single piece. » Selling an apple one by one, in the land of Chardin and the « fifty kinds of fruit ».
And the final insult is a paradox: Iran remains the world’s leading producer of pomegranates, exports its fruit and lets cargoes slip in smuggling toward the Gulf markets — while its own people no longer eat any. The rial has collapsed by nearly 90 % since 2018; the minimum wage covers only about a quarter of the vital food basket. They have not merely impoverished a people: they have cut a people off from its paradise.
Let it be said, again and always: this people loves fruit. It invented the sacred orchard, named paradise, sang the pomegranate, gave the walnut to the world. To deny it an apple is no economic fate — it is the crime of a regime. The day Iran is free, the platter of fruit will return to every table, and the child in the report will eat, at last, the fruit of his own paradise.
New Hope
باید رک گفت، چون حقیقت دارد و مستند است: مردم ایران میوه را دوست دارند، آنگونه که کمتر ملتی در جهان. نه از سرِ هوسی گذرا — بلکه از سرِ تمدن. و درست همین است که صحنهٔ امروز را تحملناپذیر میکند: در سرزمینی که باغِ مقدّس را آفرید، کودکی روبهروی دوربین میگوید که امسال تقریباً میوه نخورده است. «چون خیلی گران است.»
بهمحضِ ورود به خانهای ایرانی آن را حس میکنی: پیش از چای، سینیِ بزرگی از میوه پیشِ رویت میگذارند. این تزئین نیست؛ میراثی سههزارساله است. این رشته را دنبال کنیم، از باغهای کوروش تا بساطِ خالیِ امروز.
۱. «پردیس» واژهای پارسی است به معنای باغِ میوه
از خودِ واژه آغاز کنیم. «پارادایز» (بهشت) از واژهٔ اوستاییِ پایریدَئزَه میآید — «محوطهٔ کاشتهشده»، باغِ گرداگرد دیوار — که به یونانیِ پارادیسوس و سپس لاتینِ پارادیسوس راه یافت. آنگاه که غرب میخواهد سعادتِ جاودان را نام بگذارد، همان واژهای را وام میگیرد که ایرانیانِ باستان با آن باغِ میوهٔ محصور را مینامیدند. یونسکو این را سیاه روی سفید ثبت میکند و باغِ ایرانی را در میراثِ جهانی جای میدهد: این باغ «مفهومِ عدن، بهشت بر روی زمین را تجسّم میبخشد».
این بهشت شکلی دارد: چهارباغ، باغِ چهاربخشی که آب آن را تقسیم میکند، زاییدهٔ دورانِ هخامنشی. کهنترین نمونهٔ شناختهشدهاش باغِ کوروشِ بزرگ در پاسارگاد است (سدهٔ ششم پیش از میلاد): برآوردنِ باغی بارور از زمینی خشک، برای شاه، بازآفرینیِ باغِ ایزدی بر زمین بود. اینجا میوه خوراک نیست: الهیات است.
۲. گاهوارهٔ جهانِ میوه
این شیفتگی ریشههای گیاهشناختی دارد. فلاتِ ایران یکی از بزرگترین خاستگاههای گیاهانِ زراعی است (مراکزِ واویلوف). انار — که ایران همچنان بزرگترین تولیدکنندهٔ جهانیِ آن است — خاستگاهش آنجاست؛ گردو، که هنوز «گردوی پارسی» (Juglans regia) خوانده میشود، پسته که سه تا چهار هزار سال پیش در این خاک اهلی شد، و به بومیِ آناند. انگور، گیلاس و زردآلو در کمربندِ خاورِنزدیک رسیدند که دلِ آن ایران است. این مردم تنها میوه را دوست نداشتند: میوه را به جهان بخشیدند.
۳. میوه، امرِ مقدّس و جشنها
میوه از نخستین روز در سراسرِ زندگیِ ایرانی جاری است. در آیینِ زایمانِ زرتشتی، موبد برگِ انار به مادر میدهد تا بجَوَد. بُندَهِش، کتابِ آفرینش، سی میوه را در شمارِ بخششهای بهشت میآورد. و سالی دو بار، خودِ گاهشمار جشنِ میوه میشود.
در شبِ یلدا، بلندترین شبِ سال، خانوادهها گردِ سفرهای از میوههای سرخ بیدار میمانند: هندوانه، که از تابستان بهدقت نگاه داشته شده، و انار. یونسکو چنین میگوید: این میوههای سرخ «گرمای زندگی را نماد میکنند». در نوروز، سرِ سالِ نو، سفرهٔ هفتسین سیب را در میانِ هفت نمادش مینشاند، در کنارِ سینیای از سیب و پرتقال و انار و بِه. اینجا میوه خودِ زمان است: انقلابِ تابستانی و بهار را نشان میدهد.
۴. جانِ باغ: شعر و سفره
بزرگترین شاعران باغ را قلمروِ خود کردند. شاهکارِ سعدی بوستان نام دارد — یعنی «باغِ میوه»؛ کتابِ دیگرش، گلستان، «باغِ گل». تاک و انگور شعرِ حافظ و خیّام را سیراب میکنند؛ مولانا بر یک خوشهٔ انگور تمثیلِ همدلیاش را میسازد. در ایران، شعر و میوه یک چیزند.
و آشپزی نیز چنین است. دانشنامهٔ ایرانیکا آن را چون امضایی مینهد: «ویژگیِ متمایزِ آشپزیِ ایرانی، کاربردِ میوه در پختوپز است» — فراتر از مربا، تا دلِ خورشها. فسنجان رُبِّ انار و گردو را بههم میآمیزد؛ زرشکپلو برنج را تاج میبخشد؛ آجیل، آمیزهٔ خشکبار و مغزها، تنقّلی است که به هر مهمان تعارف میشود. در سدهٔ هفدهم، جهانگرد ژان شاردن از سفرههای اصفهان در شگفت بود، آراسته به «بیش از پنجاه نوع میوه». میوه تعارفکردن، در ایران، یعنی بهترینِ خود را پیشکشکردن.
ملتی که باغ را بهشتِ خود، شعرِ خود و سفرهٔ خود کرد.
۵. و امروز: میوه را از ملتِ باغ دزدیدند
این است رسوایی. همان مردم، مردمِ پایریدَئزَه، دیگر توانِ خریدِ میوه ندارند. زیرِ ضحاک — رژیمِ آخوندها، مارِ بیگانهٔ شاهنامه — میوه از سفرهٔ خانوادههای کمدرآمد رفته و به کالاهای لوکس پیوسته، در کنارِ گوشت و لبنیات. اتحادیهٔ میوهفروشان رقمش را زده است: مصرف حدودِ نصف افت کرده.
ارقام از گرسنگی میگویند، اما صداها از شرم. در گزارشِ بالا، کودکی نگاهش را پایین میاندازد: «امسال، خیلی کم… خیلی گران است». فروشندهای آه میکشد: «پیشتر مشتری دو، سه کیلو میبرد؛ حالا بهزحمت دویست گرم — و ما مجبوریم دانهای بفروشیم.» سیب را دانهای فروختن، در سرزمینِ شاردن و «پنجاه نوع میوه».
و واپسین توهین یک تناقض است: ایران همچنان بزرگترین تولیدکنندهٔ انارِ جهان است، میوهاش را صادر میکند و محمولههایی از آن را قاچاقی به بازارهای خلیج میفرستد — حال آنکه مردمِ خودش دیگر میوه نمیخورند. ریال از ۲۰۱۸ نزدیک به ۹۰٪ سقوط کرده؛ حداقلِ دستمزد تنها حدودِ یکچهارمِ سبدِ غذاییِ حیاتی را میپوشاند. تنها یک ملت را فقیر نکردهاند: یک ملت را از بهشتش بریدهاند.
باز هم بگوییم، همیشه بگوییم: این مردم میوه را دوست دارند. باغِ مقدّس را آفریدند، بهشت را نام نهادند، انار را سرودند، گردو را به جهان بخشیدند. دریغکردنِ یک سیب از آنان سرنوشتِ اقتصادی نیست — جنایتِ یک رژیم است. روزی که ایران آزاد شود، سینیِ میوه به هر سفره بازخواهد گشت، و کودکِ آن گزارش، سرانجام، میوههای بهشتِ خود را خواهد خورد.
New Hope
Encyclopaedia Iranica (iranicaonline.org) : GARDEN i, BĀḠ i (étymologie pairidaēza), ČAHĀRBĀḠ, PASARGADAE, CHILDREN i (rite zoroastrien), FRUIT, ČELLA (Yalda), HAFT SIN, ANGŪR, BŪSTĀN & GOLESTĀN-E SAʿDI, COOKING, FESANJĀN, BARBERRY, ĀJĪL, ETIQUETTE ii, CHARDIN · UNESCO : The Persian Garden (réf. 1372, 2011) · Yaldā/Chella (réf. 01877, 2022) · Nowruz (réf. 00282) · Origines botaniques (revues à comité de lecture) : grenade (Genetic Resources and Crop Evolution), noyer & pistache (PMC), coing (Springer) ; cadre des centres de Vavilov · A. Schimmel, A Two-Colored Brocade: The Imagery of Persian Poetry · Situation économique : Iran International, RFE/RL (Radio Farda), Euronews, Banque mondiale (Poverty & Equity Brief — Iran, 2025), Centre statistique d’Iran (SCI — chiffres du régime, probablement sous-estimés).
