Coupe d'Arjan, bronze gravé néo-élamite, registres concentriques

La Coupe d’Arjan : quand l’Élam célébrait, des siècles avant Olympie

Teaser — texte français, sous-titres anglais
La Coupe d'Arjan

La Coupe d’Arjan — bronze gravé, registres concentriques figurant musiciens, banquet, processions, chasse et performances physiques. Début du premier millénaire avant notre ère, période néo-élamite.

Iranica · Élam (l’ancien Iran)

La Coupe d’Arjan

quand l’Élam (l’ancien Iran) célébrait déjà, des siècles avant les Jeux d’Olympie


Bien avant que la Grèce n’allume la flamme d’Olympie, une civilisation du sud-ouest de l’Iran réunissait déjà son peuple autour de la musique, du banquet, des rites et des jeux du corps. Le témoignage le plus éclatant de ces grandes cérémonies tient dans un seul objet : une coupe de bronze finement gravée, exhumée d’une tombe royale près de Behbahan. On l’appelle la Coupe d’Arjan.

Un festival gravé dans le bronze

La coupe déroule plusieurs registres concentriques qui illustrent, étape par étape, un grand festival. On y observe des musiciens jouant de divers instruments, des processions rituelles, un banquet officiel, ainsi que plusieurs activités physiques que l’on peut lire comme des démonstrations d’adresse ou des compétitions. Deux personnages semblent exécuter des exercices acrobatiques ou gymniques ; d’autres participent à des jeux d’équilibre. Sur d’autres bandes, des cavaliers poursuivent des cervidés et des hommes armés de lances mettent en scène la chasse et la puissance du souverain.

Les spécialistes restent prudents sur l’interprétation exacte de chaque scène. Mais la répétition de ces images dit assez que ces performances occupaient une place centrale dans le déroulement de la cérémonie. Datée du début du premier millénaire avant notre ère, la coupe est l’une des sources iconographiques les plus complètes pour comprendre les pratiques cérémonielles de l’Élam (l’ancien Iran) : un événement public où religion, pouvoir royal et célébration collective sont étroitement liés.

Il serait inexact d’affirmer que les Grecs ont inventé les grands festivals publics : plusieurs siècles plus tôt, l’Élam (l’ancien Iran) réunissait déjà pouvoir royal, religion, musique et performances du corps.

1982 : une tombe royale surgit près de Behbahan

Les premières réponses vinrent en 1982. Lors de travaux d’aménagement près de Behbahan, dans l’actuelle province du Khuzestan, sur le site d’Arjan, une vaste tombe monumentale d’environ trois mille ans fut mise au jour. Les archéologues y découvrirent une chambre funéraire soigneusement construite, renfermant un cercueil de bronze et un riche ensemble d’objets prestigieux — l’une des grandes découvertes de la civilisation néo-élamite.

Le défunt reposait entouré d’un mobilier d’exception : plus d’une centaine d’appliques métalliques cousues sur son vêtement, des armes, des bijoux, des objets cérémoniels et plusieurs pièces d’orfèvrerie de grande qualité. C’est en nettoyant un grand récipient métallique recouvert de concrétions que les restaurateurs révélèrent la fameuse coupe et son programme gravé.

La découverte en bref

  • Site — Arjan, près de Behbahan (Khuzestan), sud-ouest de l’Iran
  • Date de la fouille — 1982, lors de travaux d’aménagement
  • Époque — début du premier millénaire avant notre ère (néo-élamite)
  • Ensemble — cercueil de bronze, coupe gravée, anneau d’or inscrit, armes, une centaine d’appliques, textiles

Kidin-Hutran, fils de Kurluš

La coupe porte une inscription cunéiforme en langue élamite, précieuse pour identifier le propriétaire de la tombe. Parmi les objets figure aussi un grand anneau d’or, probablement symbole de pouvoir : un arbre sacré stylisé y est encadré de deux créatures ailées, tandis qu’une inscription élamite nomme Kidin-Hutran, fils de Kurluš, personnage vraisemblablement lié à la famille royale.

Kidin-Hutran, fils de Kurluš
L’anneau d’or de la tombe d’Arjan : arbre sacré et créature ailée, avec l’inscription élamite de Kidin-Hutran, fils de Kurluš.

L’identification précise, elle, reste discutée : plusieurs rois élamites portèrent le nom de Kidin-Hutran entre la fin du deuxième et le début du premier millénaire avant notre ère. Les chercheurs s’accordent néanmoins sur un point : l’homme inhumé appartenait au sommet de la hiérarchie politique élamite. L’archéologue iranien Yousef Majidzadeh propose de reconnaître en lui Kidin-Hutran fils de Kurluš ; d’autres spécialistes préfèrent la prudence. Quelle que soit son identité, la richesse du mobilier ne laisse aucun doute sur son rang.

La musique au cœur du rite

L’un des registres montre un banquet officiel réunissant dignitaires, musiciens et membres de la cour. Hommes et femmes y jouent de différents instruments — notamment une harpe arquée —, preuve de la place essentielle qu’occupait la musique dans les cérémonies royales élamites. Sans être la plus ancienne image connue d’une harpe, la coupe en offre l’un des témoignages iconographiques les plus complets dans un contexte cérémoniel.

La musique au cœur du rite
Lyre arquée — type d’instrument figuré parmi les musiciens de la coupe (reconstitution d’après l’iconographie élamite).

Un héritage qui déborde l’Élam (l’ancien Iran)

Les vêtements du défunt étaient couverts d’une centaine d’appliques métalliques. La plupart portent un motif floral à douze pétales, caractéristique des traditions artistiques du plateau iranien — un motif que l’art achéménide reprendra plusieurs siècles plus tard. Le langage symbolique, lui aussi, annonce la suite : le taureau pour la force, la fertilité et la souveraineté ; le lion pour le pouvoir royal, la domination et la protection divine.

La région d’Arjan, du reste, n’attendit pas les néo-élamites pour compter. Des vestiges du cinquième millénaire avant notre ère et des traces d’occupation néolithique y attestent une implantation très ancienne. Située entre les hautes terres du plateau et les plaines de Susiane, Arjan tenait une position stratégique qui lui valut de rester importante sous les dynasties achéménide, parthe puis sassanide — près de deux millénaires — avant de décliner, à partir du dixième siècle, au profit de Behbahan.

Ni Olympie, ni copie : une antériorité

Il faut se garder d’un raccourci : la Coupe d’Arjan ne fait pas des Élamites les inventeurs des Jeux olympiques. Les Jeux d’Olympie, fixés par la tradition à partir de 776 avant notre ère, sont une institution proprement grecque, avec leur calendrier, leurs règles et leur lien religieux au sanctuaire de Zeus. L’originalité grecque tient à ce modèle institutionnel précis.

Mais le principe — réunir une communauté autour de cérémonies religieuses, de musique, de banquets et de performances du corps — existait déjà, des siècles plus tôt, dans le monde élamite. La coupe le prouve, gravée dans le bronze. Sept mille ans d’histoire ne tiennent pas dans une parenthèse de quarante-sept : de l’Élam (l’ancien Iran) à aujourd’hui, l’Iran a toujours su faire d’un rassemblement une civilisation.

Repères

Coupe et mobilier funéraire mis au jour sur le site d’Arjan, près de Behbahan (Khuzestan), en 1982. Datation : début du premier millénaire avant notre ère (période néo-élamite). Sur l’identification du défunt et la lecture des registres, voir notamment les travaux de l’archéologue iranien Yousef Majidzadeh. Les interprétations de certaines scènes demeurent débattues.

— SAR-AH 7000

The Arjan Bowl

The Arjan Bowl — engraved bronze, with concentric registers depicting musicians, a banquet, processions, hunting and physical performances. Early first millennium BCE, Neo-Elamite period.

Iranica · Elam (ancient Iran)

The Arjan Bowl

when Elam (ancient Iran) was already celebrating, centuries before the Games of Olympia


Long before Greece kindled the flame at Olympia, a civilisation in south-western Iran was already gathering its people around music, feasting, ritual and physical games. The most dazzling record of these great ceremonies survives in a single object: a finely engraved bronze bowl, recovered from a royal tomb near Behbahan. It is known as the Arjan Bowl.

A festival engraved in bronze

The bowl unfolds a series of concentric registers that illustrate, step by step, a great festival. We see musicians playing a range of instruments, ritual processions, a formal banquet, and several physical activities that may be read as displays of skill or as competitions. Two figures appear to be performing acrobatic or gymnastic feats; others take part in games of balance. On other bands, riders pursue deer while spearmen stage the hunt and the might of the sovereign.

Scholars remain cautious about the precise meaning of each scene. Yet the recurrence of these images makes clear that such performances held a central place in the unfolding of the ceremony. Dated to the early first millennium BCE, the bowl is one of the most complete iconographic sources we have for understanding the ceremonial practices of Elam (ancient Iran): a public event in which religion, royal power and collective celebration are tightly bound together.

It would be inaccurate to claim that the Greeks invented the great public festivals: several centuries earlier, Elam (ancient Iran) was already bringing together royal power, religion, music and physical performance.

1982: a royal tomb comes to light near Behbahan

The first answers came in 1982. During development works near Behbahan, in what is now Khuzestan province, at the site of Arjan, a vast monumental tomb some three thousand years old was uncovered. Archaeologists found a carefully built burial chamber holding a bronze coffin and a rich assemblage of prestige objects — one of the great discoveries of the Neo-Elamite civilisation.

The deceased lay surrounded by exceptional furnishings: more than a hundred metal appliqués sewn onto his garment, weapons, jewellery, ceremonial objects and several pieces of fine goldsmithing. It was while cleaning a large metal vessel encrusted with mineral deposits that the conservators revealed the famous bowl and its engraved programme.

The discovery at a glance

  • Site — Arjan, near Behbahan (Khuzestan), south-western Iran
  • Excavation date — 1982, during development works
  • Period — early first millennium BCE (Neo-Elamite)
  • Assemblage — bronze coffin, engraved bowl, inscribed gold ring, weapons, some hundred appliqués, textiles

Kidin-Hutran, son of Kurluš

The bowl bears a cuneiform inscription in the Elamite language, invaluable for identifying the owner of the tomb. Among the objects is also a large gold ring, probably a symbol of power: a stylised sacred tree flanked by two winged creatures, while an Elamite inscription names Kidin-Hutran, son of Kurluš, a figure most likely connected to the royal family.

Kidin-Hutran, son of Kurluš
The gold ring from the Arjan tomb: sacred tree and winged creature, with the Elamite inscription of Kidin-Hutran, son of Kurluš.

The precise identification, however, remains disputed: several Elamite kings bore the name Kidin-Hutran between the end of the second and the beginning of the first millennium BCE. Researchers nonetheless agree on one point: the man buried here belonged to the very top of the Elamite political hierarchy. The Iranian archaeologist Yousef Majidzadeh proposes to recognise in him Kidin-Hutran son of Kurluš; other specialists prefer caution. Whatever his identity, the wealth of the grave goods leaves no doubt about his rank.

Music at the heart of the rite

One of the registers shows a formal banquet bringing together dignitaries, musicians and members of the court. Men and women play various instruments — notably an arched harp — testifying to the essential place music held in Elamite royal ceremonies. Though not the oldest known image of a harp, the bowl offers one of its most complete iconographic records in a ceremonial context.

Music at the heart of the rite
Arched lyre — the kind of instrument shown among the musicians of the bowl (reconstruction based on Elamite iconography).

A legacy that reaches beyond Elam (ancient Iran)

The garments of the deceased were covered with about a hundred metal appliqués. Most bear a twelve-petalled floral motif characteristic of the artistic traditions of the Iranian plateau — a motif that Achaemenid art would take up again several centuries later. The symbolic vocabulary, too, foreshadows what was to come: the bull for strength, fertility and sovereignty; the lion for royal power, dominion and divine protection.

The region of Arjan, moreover, did not wait for the Neo-Elamites to matter. Remains from the fifth millennium BCE and traces of Neolithic occupation attest to a very ancient settlement here. Lying between the highlands of the plateau and the plains of Susiana, Arjan held a strategic position that kept it important under the Achaemenid, Parthian and then Sasanian dynasties — for nearly two millennia — before declining, from the tenth century onward, in favour of Behbahan.

Neither Olympia nor copy: a precedence

One must resist an easy shortcut: the Arjan Bowl does not make the Elamites the inventors of the Olympic Games. The Games of Olympia, fixed by tradition from 776 BCE, are a properly Greek institution, with their own calendar, their own rules and their religious tie to the sanctuary of Zeus. Greek originality lies in that precise institutional model.

But the principle — gathering a community around religious ceremonies, music, feasting and physical performance — already existed, centuries earlier, in the Elamite world. The bowl proves it, engraved in bronze. Seven thousand years of history cannot be contained within a parenthesis of forty-seven: from Elam (ancient Iran) to today, Iran has always known how to turn a gathering into a civilisation.

Reference points

Bowl and funerary goods brought to light at the site of Arjan, near Behbahan (Khuzestan), in 1982. Dating: early first millennium BCE (Neo-Elamite period). On the identification of the deceased and the reading of the registers, see in particular the work of the Iranian archaeologist Yousef Majidzadeh. The interpretation of certain scenes remains debated.

— SAR-AH 7000

جام ارجان

جام ارجان — برنز کنده‌کاری‌شده، با نوارهای هم‌مرکز که نوازندگان، بزم، دسته‌های آیینی، شکار و نمایش‌های تن را تصویر می‌کنند. آغاز هزارهٔ نخست پیش از میلاد، دورهٔ عیلام (ایران باستان)ِ نو.

Iranica · عیلام (ایران باستان)

جام ارجان

آن‌گاه که عیلام (ایران باستان)، قرن‌ها پیش از بازی‌های المپیا، جشن می‌گرفت


بسیار پیش از آن‌که یونان مشعل المپیا را برافروزد، تمدنی در جنوب‌غربی ایران مردمانش را گِرد موسیقی، بزم، آیین‌ها و ورزش‌های تن فراهم می‌آورد. درخشان‌ترین گواه این جشن‌های بزرگ در تنها یک شیء نهفته است: جامی برنزی و ظریف‌نگاشته که از گوری شاهانه در نزدیکی بهبهان بیرون آمده است. آن را «جام ارجان» می‌نامند.

جشنی که بر برنز نقش بسته است

جام چند نوار هم‌مرکز را در برابر چشم می‌گشاید که گام‌به‌گام یک جشن بزرگ را به تصویر می‌کشند. در آن نوازندگانی دیده می‌شوند که سازهای گوناگون می‌نوازند، دسته‌های آیینی، یک بزم رسمی، و نیز چند فعالیت تنی که می‌توان آن‌ها را نمایش چابکی یا مسابقه خواند. دو تن گویی حرکات آکروباتیک یا ژیمناستیک اجرا می‌کنند؛ دیگران در بازی‌های تعادل شرکت دارند. بر نوارهای دیگر، سوارانی گوزن‌ها را دنبال می‌کنند و مردانی نیزه‌به‌دست، شکار و شکوه شهریار را به نمایش می‌گذارند.

کارشناسان در تفسیر دقیق هر صحنه همچنان محتاط‌اند. اما تکرار این تصویرها به‌روشنی نشان می‌دهد که این نمایش‌ها جایگاهی مرکزی در روند مراسم داشته‌اند. جام که به آغاز هزارهٔ نخست پیش از میلاد بازمی‌گردد، یکی از کامل‌ترین منابع تصویری برای شناخت آیین‌های تشریفاتی عیلام (ایران باستان) است: رویدادی همگانی که در آن دین، قدرت شاهی و جشن جمعی به‌تنگاتنگ درهم‌تنیده‌اند.

نادرست است اگر بگوییم یونانیان جشن‌های بزرگ همگانی را ابداع کردند: چندین قرن پیش‌تر، عیلام (ایران باستان) پیشاپیش قدرت شاهی، دین، موسیقی و نمایش‌های تن را گِرد هم می‌آورد.

۱۹۸۲: گوری شاهانه در نزدیکی بهبهان پدیدار می‌شود

نخستین پاسخ‌ها در سال ۱۹۸۲ پدید آمد. در جریان کارهای عمرانی در نزدیکی بهبهان، در استان کنونی خوزستان، در محوطهٔ ارجان، گوری بزرگ و یادمانی به قدمت نزدیک سه هزار سال آشکار شد. باستان‌شناسان در آنجا اتاق آرامگاهی را یافتند که با دقت ساخته شده بود و تابوتی برنزی و مجموعه‌ای غنی از اشیای گران‌بها را در خود جای داده بود — یکی از کشف‌های بزرگ تمدن عیلام (ایران باستان)ِ نو.

درگذشته در میان اثاثی کم‌مانند آرمیده بود: بیش از یک‌صد آویز فلزی که بر جامه‌اش دوخته شده بود، سلاح‌ها، جواهرات، اشیای آیینی و چند قطعهٔ زرگری با کیفیت والا. هنگام پاک‌سازی یک ظرف بزرگ فلزی که با رسوب پوشیده شده بود، مرمتگران آن جام نامدار و نگاره‌های کنده‌کاری‌شده‌اش را نمایان کردند.

کشف در یک نگاه

  • محوطه — ارجان، نزدیک بهبهان (خوزستان)، جنوب‌غربی ایران
  • تاریخ کاوش — ۱۹۸۲، در جریان کارهای عمرانی
  • دوره — آغاز هزارهٔ نخست پیش از میلاد (عیلام (ایران باستان)ِ نو)
  • مجموعه — تابوت برنزی، جام کنده‌کاری‌شده، حلقهٔ زرین کتیبه‌دار، سلاح‌ها، حدود یک‌صد آویز، پارچه‌ها

کیدین‌هوتران، پسر کورلوش

جام کتیبه‌ای میخی به زبان عیلامی دارد که برای شناسایی صاحب گور بسیار ارزشمند است. در میان اشیا حلقهٔ زرین بزرگی نیز دیده می‌شود که احتمالاً نماد قدرت است: درختی مقدس و آراسته در آن میان دو موجود بالدار جای گرفته، و کتیبه‌ای عیلامی نام کیدین‌هوتران، پسر کورلوش را می‌آورد؛ کسی که به‌احتمال زیاد با خاندان شاهی پیوند داشته است.

کیدین‌هوتران، پسر کورلوش
حلقهٔ زرین گور ارجان: درخت مقدس و موجود بالدار، همراه با کتیبهٔ عیلامیِ کیدین‌هوتران، پسر کورلوش.

اما شناسایی دقیق او همچنان محل بحث است: چند شاه عیلامی میان پایان هزارهٔ دوم و آغاز هزارهٔ نخست پیش از میلاد نام کیدین‌هوتران داشتند. با این‌همه پژوهشگران بر یک نکته هم‌داستان‌اند: مردی که به خاک سپرده شده، به بالاترین ردهٔ سلسله‌مراتب سیاسی عیلام (ایران باستان) تعلق داشت. یوسف مجیدزاده، باستان‌شناس ایرانی، پیشنهاد می‌کند که او را کیدین‌هوتران پسر کورلوش بدانیم؛ دیگر کارشناسان جانب احتیاط را ترجیح می‌دهند. هویت او هرچه باشد، غنای اثاث گور دربارهٔ جایگاه والای او هیچ تردیدی باقی نمی‌گذارد.

موسیقی در دل آیین

یکی از نوارها بزمی رسمی را نشان می‌دهد که بزرگان، نوازندگان و اعضای دربار را گِرد هم می‌آورد. زنان و مردان در آن سازهای گوناگون می‌نوازند — به‌ویژه چنگی کمانی — و این خود گواه جایگاه بنیادین موسیقی در مراسم شاهانهٔ عیلام (ایران باستان) است. جام، اگرچه کهن‌ترین تصویر شناخته‌شده از چنگ نیست، یکی از کامل‌ترین گواهی‌های تصویری آن را در بستری تشریفاتی به دست می‌دهد.

موسیقی در دل آیین
چنگ کمانی — گونه‌ای از ساز که در میان نوازندگان جام تصویر شده است (بازسازی بر پایهٔ نگاره‌های عیلامی).

میراثی که از مرزهای عیلام (ایران باستان) فراتر می‌رود

جامه‌های درگذشته با نزدیک یک‌صد آویز فلزی پوشیده شده بود. بیشتر آن‌ها نقش گُلی دوازده‌گلبرگی دارند که ویژهٔ سنت‌های هنری فلات ایران است — نقشی که هنر هخامنشی چند قرن بعد آن را از سر می‌گیرد. زبان نمادین نیز خبر از آینده می‌دهد: گاو نماد نیرو، باروری و فرمانروایی؛ و شیر نماد قدرت شاهی، چیرگی و پشتیبانی ایزدی.

به‌راستی منطقهٔ ارجان برای اهمیت‌یافتن چشم‌به‌راه عیلامیان نو نماند. بازمانده‌هایی از هزارهٔ پنجم پیش از میلاد و نشانه‌هایی از سکونت دوران نوسنگی، گواه استقراری بسیار کهن در آنجاست. ارجان که میان بلندی‌های فلات و دشت‌های شوش جای گرفته بود، موقعیتی راهبردی داشت و همین سبب شد که در دوران سلسله‌های هخامنشی، اشکانی و سپس ساسانی — نزدیک به دو هزاره — همچنان مهم بماند، پیش از آن‌که از سدهٔ دهم به بعد به سود بهبهان رو به افول نهد.

نه المپیا، نه رونوشت: یک تقدّم تاریخی

باید از یک میان‌بر ساده‌انگارانه پرهیز کرد: جام ارجان عیلامیان را مبدع بازی‌های المپیک نمی‌سازد. بازی‌های المپیا که تقویم سنتی آغازشان را از سال ۷۷۶ پیش از میلاد می‌داند، نهادی به‌تمامی یونانی‌اند، با گاه‌شماری، قواعد و پیوند دینی‌شان با پرستشگاه زئوس. اصالت یونانی در همین الگوی نهادین دقیق نهفته است.

اما این اصل — گِردآوردن یک اجتماع پیرامون آیین‌های دینی، موسیقی، بزم و نمایش‌های تن — قرن‌ها پیش‌تر، در جهان عیلامی وجود داشت. جام، کنده‌کاری‌شده بر برنز، آن را ثابت می‌کند. هفت هزار سال تاریخ در پرانتزی چهل‌وهفت‌ساله نمی‌گنجد: از عیلام (ایران باستان) تا امروز، ایران همواره توانسته است از یک گِردهمایی، یک تمدن بسازد.

نشانه‌ها

جام و اثاث گور در محوطهٔ ارجان، نزدیک بهبهان (خوزستان)، در سال ۱۹۸۲ آشکار شدند. گاه‌گذاری: آغاز هزارهٔ نخست پیش از میلاد (دورهٔ عیلام (ایران باستان)ِ نو). دربارهٔ شناسایی درگذشته و خوانش نوارها، به‌ویژه به پژوهش‌های یوسف مجیدزاده، باستان‌شناس ایرانی، بنگرید. تفسیر برخی صحنه‌ها همچنان محل بحث است.

— SAR-AH 7000

גביע ארג'אן

גביע ארג’אן — ברונזה חרוטה, טורים קונצנטריים המתארים נגנים, משתה, תהלוכות, ציד ומופעים גופניים. ראשית האלף הראשון לפני הספירה, התקופה הנאו-עילמית.

Iranica · עילם (איראן העתיקה)

גביע ארג’אן

כאשר עילם (איראן העתיקה) כבר חגגה, מאות שנים לפני המשחקים באולימפיה


הרבה לפני שיוון הדליקה את להבת אולימפיה, כבר כינסה תרבות קדומה בדרום-מערב איראן את בני עמה סביב המוזיקה, המשתה, הטקסים ומשחקי הגוף. העדות המרהיבה ביותר לחגיגות גדולות אלה טמונה בחפץ יחיד: גביע ברונזה מעוטר בחריטה דקה, שנחשף מקבר מלכותי סמוך לבהבהאן. הוא מכונה גביע ארג’אן.

פסטיבל חרוט בברונזה

הגביע פורש כמה טורים קונצנטריים הממחישים, שלב אחר שלב, פסטיבל גדול. נראים בו נגנים המנגנים בכלים מגוונים, תהלוכות פולחניות, משתה רשמי, וכן כמה פעילויות גופניות שאפשר לפרשן כהדגמות מיומנות או כתחרויות. שתי דמויות נראות מבצעות תרגילים אקרובטיים או התעמלותיים; אחרות משתתפות במשחקי שיווי משקל. בטורים אחרים רודפים פרשים אחר איילים, ואנשים חמושים בחניתות מציגים את הציד ואת עוצמתו של השליט.

המומחים נותרים זהירים באשר לפרשנות המדויקת של כל סצנה. אך חזרתן של תמונות אלה מלמדת דיה שהמופעים הללו תפסו מקום מרכזי במהלך הטקס. הגביע, המתוארך לראשית האלף הראשון לפני הספירה, הוא אחד המקורות האיקונוגרפיים המלאים ביותר להבנת המנהגים הטקסיים של עילם (איראן העתיקה): אירוע ציבורי שבו הדת, המלכות והחגיגה הקהילתית שזורים זה בזה עד עמוק.

לא יהיה זה מדויק לטעון שהיוונים המציאו את הפסטיבלים הציבוריים הגדולים: מאות שנים קודם לכן כבר איחדה עילם (איראן העתיקה) מלכות, דת, מוזיקה ומופעי גוף.

1982: קבר מלכותי מתגלה סמוך לבהבהאן

התשובות הראשונות הגיעו בשנת 1982. במהלך עבודות פיתוח סמוך לבהבהאן, במחוז ח’וזסתאן של ימינו, באתר ארג’אן, נחשף קבר מונומנטלי ורחב-ידיים בן כשלושת אלפים שנה. הארכיאולוגים גילו בו חדר קבורה בנוי בקפידה, שהכיל ארון ברונזה ומכלול עשיר של חפצים יוקרתיים — אחד הממצאים הגדולים של התרבות הנאו-עילמית.

המנוח שכב מוקף במטמון יוצא דופן: יותר ממאה לוחיות מתכת שנתפרו על בגדו, כלי נשק, תכשיטים, חפצי טקס וכמה פריטי צורפות משובחים. דווקא בעת ניקוי כלי מתכת גדול שכוסה בשכבות משקע חשפו המשמרים את הגביע המפורסם ואת התוכנית החרוטה שעליו.

התגלית בקצרה

  • האתר — ארג’אן, סמוך לבהבהאן (ח’וזסתאן), דרום-מערב איראן
  • מועד החפירה — 1982, במהלך עבודות פיתוח
  • התקופה — ראשית האלף הראשון לפני הספירה (נאו-עילמית)
  • המכלול — ארון ברונזה, גביע חרוט, טבעת זהב עם כתובת, כלי נשק, כמאה לוחיות ובדים

קידין-חוטרן, בנו של קורלוש

על הגביע מופיעה כתובת יתדות בשפה העילמית, יקרת ערך לזיהוי בעל הקבר. בין החפצים נמצאת גם טבעת זהב גדולה, שהיא ככל הנראה סמל של שררה: עץ קדוש מסוגנן מוקף בה בשני יצורים מכונפים, בעוד כתובת עילמית נוקבת בשמו של קידין-חוטרן, בנו של קורלוש, דמות שסביר להניח כי הייתה קשורה למשפחת המלוכה.

קידין-חוטרן, בנו של קורלוש
טבעת הזהב מקבר ארג’אן: עץ קדוש ויצור מכונף, ולצידם הכתובת העילמית של קידין-חוטרן, בנו של קורלוש.

הזיהוי המדויק, לעומת זאת, עודנו שנוי במחלוקת: כמה מלכים עילמים נשאו את השם קידין-חוטרן בין שלהי האלף השני לראשית האלף הראשון לפני הספירה. עם זאת, החוקרים תמימי דעים בנקודה אחת: האיש שנטמן השתייך לפסגת ההיררכיה הפוליטית של עילם (איראן העתיקה). הארכיאולוג האיראני יוסף מג’ידזאדה מציע לזהות בו את קידין-חוטרן בנו של קורלוש; מומחים אחרים מעדיפים לנקוט זהירות. תהא זהותו אשר תהא, עושר המטמון אינו מותיר ספק באשר למעמדו.

המוזיקה בלב הטקס

אחד הטורים מציג משתה רשמי המכנס נכבדים, נגנים ובני חצר. גברים ונשים מנגנים בו בכלים שונים — ובהם נבל קשתי — עדות למקום המרכזי שתפסה המוזיקה בטקסים המלכותיים של עילם (איראן העתיקה). אף שאין זו התמונה העתיקה ביותר הידועה של נבל, הגביע מציע אחת מן העדויות האיקונוגרפיות המלאות ביותר שלו בהקשר טקסי.

המוזיקה בלב הטקס
נבל קשתי — סוג הכלי המתואר בין נגני הגביע (שחזור על פי האיקונוגרפיה העילמית).

מורשת החורגת מגבולות עילם (איראן העתיקה)

בגדיו של המנוח כוסו במאה לוחיות מתכת. רובן נושאות דגם פרחוני בן שנים-עשר עלי כותרת, אופייני למסורות האמנותיות של רמת איראן — דגם שהאמנות האח’מנית תשוב ותאמץ מאות שנים לאחר מכן. גם השפה הסמלית מבשרת את הבאות: השור מסמל את הכוח, הפריון והריבונות; האריה מסמל את המלכות, השליטה וההגנה האלוהית.

אזור ארג’אן, אגב, לא המתין לנאו-עילמים כדי לשאת משקל. שרידים מן האלף החמישי לפני הספירה ועקבות של יישוב ניאוליתי מעידים בו על התיישבות עתיקה מאוד. ממוקמת בין רמות הגובה של הרמה למישורי סוזיאנה, החזיקה ארג’אן בעמדה אסטרטגית שהקנתה לה חשיבות מתמשכת תחת השושלות האח’מנית, הפרתית ולאחר מכן הסאסאנית — קרוב לאלפיים שנה — בטרם דעכה, החל מן המאה העשירית, לטובת בהבהאן.

לא אולימפיה ולא חיקוי: קדימות

יש להיזהר מקיצור דרך: גביע ארג’אן אינו הופך את העילמים למי שהמציאו את המשחקים האולימפיים. המשחקים האולימפיים, שהמסורת קובעת את ראשיתם בשנת 776 לפני הספירה, הם מוסד יווני מובהק, על לוח השנה שלהם, כלליהם וזיקתם הדתית למקדש זאוס. ייחודה של יוון טמון במודל מוסדי מדויק זה.

אך העיקרון עצמו — לכנס קהילה סביב טקסים דתיים, מוזיקה, משתאות ומופעי גוף — כבר היה קיים, מאות שנים קודם לכן, בעולם העילמי. הגביע מוכיח זאת, חרוט בברונזה. שבעת אלפים שנות היסטוריה אינן נכנסות לסוגריים בני ארבעים ושבע: מעילם (איראן העתיקה) ועד ימינו, איראן תמיד ידעה להפוך התכנסות לתרבות.

נקודות ציון

הגביע והמטמון הקבורתי נחשפו באתר ארג’אן, סמוך לבהבהאן (ח’וזסתאן), בשנת 1982. תיארוך: ראשית האלף הראשון לפני הספירה (התקופה הנאו-עילמית). על זיהוי המנוח ועל קריאת הטורים, ראו בייחוד את עבודותיו של הארכיאולוג האיראני יוסף מג’ידזאדה. פרשנותן של סצנות אחדות נותרה שנויה במחלוקת.

— SAR-AH 7000

Die Schale von Arjan

Die Schale von Arjan — gravierte Bronze, konzentrische Bildregister mit Musikern, Festmahl, Prozessionen, Jagd und körperlichen Darbietungen. Beginn des ersten Jahrtausends v. u. Z., neuelamische Zeit.

Iranica · Elam (das alte Iran)

Die Schale von Arjan

als Elam (das alte Iran) schon feierte, Jahrhunderte vor den Spielen von Olympia


Lange bevor Griechenland die Flamme von Olympia entzündete, versammelte eine Kultur im Südwesten Irans ihr Volk bereits um Musik, Festmahl, Riten und Wettkämpfe des Körpers. Das eindrucksvollste Zeugnis dieser großen Feierlichkeiten fügt sich in einem einzigen Gegenstand zusammen: einer fein gravierten Bronzeschale, die einem Königsgrab bei Behbahan entstieg. Man nennt sie die Schale von Arjan.

Ein in Bronze graviertes Fest

Die Schale entfaltet mehrere konzentrische Register, die Schritt für Schritt ein großes Fest schildern. Zu sehen sind Musiker mit den verschiedensten Instrumenten, rituelle Prozessionen, ein offizielles Festmahl sowie mehrere körperliche Betätigungen, die sich als Zurschaustellung von Geschick oder als Wettkämpfe deuten lassen. Zwei Gestalten scheinen akrobatische oder gymnische Übungen zu vollführen; andere nehmen an Geschicklichkeitsspielen teil. Auf weiteren Bändern verfolgen Reiter Hirsche, und mit Lanzen bewaffnete Männer setzen die Jagd und die Macht des Herrschers in Szene.

Die Fachleute bleiben vorsichtig, was die genaue Deutung jeder einzelnen Szene betrifft. Doch die Wiederkehr dieser Bilder sagt genug: Solche Darbietungen nahmen im Ablauf der Zeremonie einen zentralen Platz ein. Datiert auf den Beginn des ersten Jahrtausends v. u. Z., zählt die Schale zu den vollständigsten Bildquellen, um die zeremoniellen Praktiken Elams zu verstehen — ein öffentliches Ereignis, in dem Religion, Königsmacht und gemeinschaftliches Feiern eng miteinander verwoben sind.

Es wäre unzutreffend zu behaupten, die Griechen hätten die großen öffentlichen Feste erfunden: Mehrere Jahrhunderte früher vereinte Elam (das alte Iran) bereits Königsmacht, Religion, Musik und körperliche Darbietung.

1982: ein Königsgrab tritt bei Behbahan zutage

Die ersten Antworten kamen 1982. Bei Erschließungsarbeiten nahe Behbahan, in der heutigen Provinz Chuzestan, wurde am Fundort Arjan ein weitläufiges, rund dreitausend Jahre altes Monumentalgrab freigelegt. Die Archäologen entdeckten dort eine sorgfältig errichtete Grabkammer, die einen Bronzesarg und ein reiches Ensemble kostbarer Objekte barg — eine der großen Entdeckungen der neuelamischen Kultur.

Der Verstorbene ruhte, umgeben von außergewöhnlichen Beigaben: mehr als hundert Metallappliken, die auf sein Gewand genäht waren, Waffen, Schmuck, zeremonielle Gegenstände und mehrere Goldschmiedearbeiten von hoher Güte. Erst beim Reinigen eines großen, von Ablagerungen überzogenen Metallgefäßes legten die Restauratoren die berühmte Schale und ihr graviertes Bildprogramm frei.

Die Entdeckung in Kürze

  • Fundort — Arjan, nahe Behbahan (Chuzestan), Südwesten Irans
  • Datum der Ausgrabung — 1982, im Zuge von Erschließungsarbeiten
  • Epoche — Beginn des ersten Jahrtausends v. u. Z. (neuelamisch)
  • Ensemble — Bronzesarg, gravierte Schale, beschrifteter Goldring, Waffen, rund hundert Appliken, Textilien

Kidin-Hutran, Sohn des Kurluš

Die Schale trägt eine Keilschriftinschrift in elamischer Sprache, die für die Bestimmung des Grabinhabers von unschätzbarem Wert ist. Zu den Objekten gehört auch ein großer Goldring, wohl ein Symbol der Macht: Ein stilisierter heiliger Baum wird darauf von zwei geflügelten Wesen gerahmt, während eine elamische Inschrift Kidin-Hutran, den Sohn des Kurluš, nennt — eine Gestalt, die aller Wahrscheinlichkeit nach der königlichen Familie nahestand.

Kidin-Hutran, Sohn des Kurluš
Der Goldring aus dem Grab von Arjan: heiliger Baum und geflügeltes Wesen, mit der elamischen Inschrift des Kidin-Hutran, Sohn des Kurluš.

Die genaue Zuordnung bleibt indes umstritten: Mehrere elamische Könige trugen zwischen dem Ende des zweiten und dem Beginn des ersten Jahrtausends v. u. Z. den Namen Kidin-Hutran. In einem Punkt sind sich die Forscher dennoch einig: Der Bestattete gehörte an die Spitze der elamischen Machthierarchie. Der iranische Archäologe Yousef Majidzadeh schlägt vor, in ihm Kidin-Hutran, den Sohn des Kurluš, zu erkennen; andere Fachleute bevorzugen Zurückhaltung. Wie auch immer seine Identität lautet — der Reichtum der Beigaben lässt an seinem Rang keinen Zweifel.

Die Musik im Herzen des Ritus

Eines der Register zeigt ein offizielles Festmahl, das Würdenträger, Musiker und Mitglieder des Hofes vereint. Männer und Frauen spielen darauf verschiedene Instrumente — namentlich eine Bogenharfe — und bezeugen so den wesentlichen Platz, den die Musik in den königlichen Zeremonien Elams einnahm. Zwar ist die Schale nicht die älteste bekannte Darstellung einer Harfe, doch bietet sie eines der vollständigsten Bildzeugnisse in einem zeremoniellen Kontext.

Die Musik im Herzen des Ritus
Bogenleier — Instrumententypus, wie er unter den Musikern der Schale abgebildet ist (Rekonstruktion nach der elamischen Bildüberlieferung).

Ein Erbe, das über Elam (das alte Iran) hinausreicht

Die Gewänder des Verstorbenen waren mit rund hundert Metallappliken bedeckt. Die meisten tragen ein florales Motiv mit zwölf Blütenblättern, kennzeichnend für die künstlerischen Traditionen des iranischen Hochlands — ein Motiv, das die achämenidische Kunst mehrere Jahrhunderte später wieder aufgreifen wird. Auch die Symbolsprache kündigt das Kommende an: der Stier für Kraft, Fruchtbarkeit und Herrschaft; der Löwe für Königsmacht, Vorherrschaft und göttlichen Schutz.

Die Region von Arjan wartete im Übrigen nicht auf die Neuelamiten, um Bedeutung zu erlangen. Überreste aus dem fünften Jahrtausend v. u. Z. und Spuren neolithischer Besiedlung bezeugen dort eine sehr frühe Ansiedlung. Zwischen dem Hochland und den Ebenen der Susiana gelegen, nahm Arjan eine strategische Position ein, die ihm unter den achämenidischen, parthischen und schließlich sassanidischen Dynastien seine Bedeutung erhielt — fast zwei Jahrtausende lang —, bevor es vom zehnten Jahrhundert an zugunsten von Behbahan an Rang verlor.

Weder Olympia noch Kopie: eine Vorläuferschaft

Vor einem Kurzschluss sei gewarnt: Die Schale von Arjan macht die Elamiten nicht zu den Erfindern der Olympischen Spiele. Die Spiele von Olympia, der Überlieferung nach ab 776 v. u. Z. begangen, sind eine im eigentlichen Sinne griechische Institution, mit ihrem Kalender, ihren Regeln und ihrer religiösen Bindung an das Heiligtum des Zeus. Das Eigene der Griechen liegt in eben diesem genau bestimmten institutionellen Modell.

Doch das Prinzip — eine Gemeinschaft um religiöse Zeremonien, Musik, Festmähler und körperliche Darbietungen zu versammeln — bestand bereits Jahrhunderte früher in der elamischen Welt. Die Schale beweist es, in Bronze graviert. Siebentausend Jahre Geschichte lassen sich nicht in eine Klammer von siebenundvierzig fassen: Von Elam (das alte Iran) bis heute hat Iran es stets verstanden, aus einer Versammlung eine Zivilisation zu machen.

Eckdaten

Schale und Grabbeigaben, freigelegt am Fundort Arjan nahe Behbahan (Chuzestan) im Jahr 1982. Datierung: Beginn des ersten Jahrtausends v. u. Z. (neuelamische Zeit). Zur Bestimmung des Verstorbenen und zur Lesung der Bildregister siehe insbesondere die Arbeiten des iranischen Archäologen Yousef Majidzadeh. Die Deutung einzelner Szenen bleibt umstritten.

— SAR-AH 7000

Arjanskålen

Arjanskålen — graverad brons med koncentriska bildband som skildrar musiker, festmåltid, processioner, jakt och kroppsliga uppvisningar. Början av det första årtusendet f.v.t., den nyelamitiska perioden.

Iranica · Elam (det forna Iran)

Arjanskålen

när Elam (det forna Iran) redan firade, sekler före de olympiska spelen


Långt innan Grekland tände den olympiska elden samlade en civilisation i sydvästra Iran redan sitt folk kring musik, festmåltider, riter och kroppens lekar. Det mest lysande vittnesbördet om dessa storslagna ceremonier ryms i ett enda föremål: en fint graverad bronsskål, framgrävd ur en kunglig grav nära Behbahan. Man kallar den Arjanskålen.

En festival graverad i brons

Skålen rullar ut flera koncentriska bildband som steg för steg skildrar en stor festival. Här ser man musiker som spelar på olika instrument, rituella processioner, en officiell festmåltid samt flera kroppsliga aktiviteter som kan tolkas som uppvisningar av skicklighet eller tävlingar. Två gestalter tycks utföra akrobatiska eller gymnastiska övningar; andra deltar i balanslekar. På andra band förföljer ryttare hjortdjur, och lansbeväpnade män iscensätter jakten och härskarens makt.

Experterna förblir försiktiga när det gäller den exakta tolkningen av varje scen. Men upprepningen av dessa bilder säger tillräckligt: dessa uppvisningar intog en central plats i ceremonins förlopp. Skålen, daterad till början av det första årtusendet f.v.t., är en av de mest fullständiga ikonografiska källorna för att förstå Elams ceremoniella bruk — en offentlig händelse där religion, kunglig makt och kollektivt firande vävs tätt samman.

Det vore oriktigt att hävda att grekerna uppfann de stora offentliga festivalerna: flera sekler tidigare förenade Elam (det forna Iran) redan kunglig makt, religion, musik och kroppens uppvisningar.

1982: en kunglig grav träder fram nära Behbahan

De första svaren kom 1982. Under anläggningsarbeten nära Behbahan, i dagens provins Khuzestan, på platsen Arjan, kom en väldig och omkring tre tusen år gammal monumentalgrav i dagen. Arkeologerna fann där en omsorgsfullt uppförd gravkammare som rymde en bronskista och en rik samling av praktföremål — en av de stora upptäckterna inom den nyelamitiska civilisationen.

Den döde vilade omgiven av ett exceptionellt gravgods: mer än hundra metallbeslag fastsydda på hans klädnad, vapen, smycken, ceremoniella föremål och flera guldsmidesarbeten av hög kvalitet. Det var när restauratörerna rengjorde ett stort metallkärl täckt av avlagringar som de blottlade den berömda skålen och dess graverade bildprogram.

Upptäckten i korthet

  • Plats — Arjan, nära Behbahan (Khuzestan), sydvästra Iran
  • Utgrävningens datum — 1982, under anläggningsarbeten
  • Epok — början av det första årtusendet f.v.t. (nyelamitisk)
  • Fyndsamling — bronskista, graverad skål, inskriven guldring, vapen, ett hundratal beslag, textilier

Kidin-Hutran, son till Kurluš

Skålen bär en kilskriftsinskription på elamitiskt språk, dyrbar för att identifiera gravens ägare. Bland föremålen finns också en stor guldring, sannolikt en maktsymbol: ett stiliserat heligt träd inramas där av två bevingade väsen, medan en elamitisk inskription namnger Kidin-Hutran, son till Kurluš, en gestalt som troligen hörde till den kungliga familjen.

Kidin-Hutran, son till Kurluš
Guldringen från Arjangraven: heligt träd och bevingat väsen, med den elamitiska inskriptionen om Kidin-Hutran, son till Kurluš.

Den exakta identifieringen är däremot fortfarande omdiskuterad: flera elamitiska kungar bar namnet Kidin-Hutran mellan slutet av det andra och början av det första årtusendet f.v.t. Forskarna är ändå eniga på en punkt: den gravlagde mannen tillhörde toppen av den elamitiska politiska hierarkin. Den iranske arkeologen Yousef Majidzadeh föreslår att man i honom ska se Kidin-Hutran, son till Kurluš; andra experter föredrar försiktigheten. Vad hans identitet än var lämnar gravgodsets rikedom inget tvivel om hans rang.

Musiken i ritens hjärta

Ett av bildbanden visar en officiell festmåltid som förenar dignitärer, musiker och medlemmar av hovet. Män och kvinnor spelar där på olika instrument — bland annat en bågformad harpa — ett bevis på den väsentliga plats musiken intog i de elamitiska kungliga ceremonierna. Utan att vara den äldsta kända avbildningen av en harpa erbjuder skålen ett av de mest fullständiga ikonografiska vittnesbörden om den i ett ceremoniellt sammanhang.

Musiken i ritens hjärta
Bågformad lyra — den typ av instrument som avbildas bland skålens musiker (rekonstruktion utifrån elamitisk ikonografi).

Ett arv som räcker bortom Elam (det forna Iran)

Den dödes kläder var täckta av ett hundratal metallbeslag. De flesta bär ett blommotiv med tolv kronblad, kännetecknande för det iranska platåns konsttraditioner — ett motiv som den akemenidiska konsten skulle ta upp flera sekler senare. Även det symboliska språket förebådar det som skulle komma: tjuren för styrka, fruktbarhet och suveränitet; lejonet för kunglig makt, herravälde och gudomligt beskydd.

Trakten kring Arjan väntade för övrigt inte på nyelamiterna för att räknas. Lämningar från det femte årtusendet f.v.t. och spår av neolitisk bosättning vittnar där om en mycket gammal etablering. Beläget mellan platåns högländer och Susianas slätter intog Arjan en strategisk position som gav orten fortsatt betydelse under de akemenidiska, partiska och därefter sasanidiska dynastierna — nära två årtusenden — innan den från och med det tionde århundradet vek undan till förmån för Behbahan.

Varken Olympia eller kopia: en föregångare

Man måste akta sig för en genväg: Arjanskålen gör inte elamiterna till de olympiska spelens uppfinnare. De olympiska spelen, av traditionen förlagda till år 776 f.v.t. och framåt, är en genuint grekisk institution, med sin kalender, sina regler och sin religiösa koppling till Zeus helgedom. Den grekiska originaliteten ligger i just denna precisa institutionella modell.

Men själva principen — att förena en gemenskap kring religiösa ceremonier, musik, festmåltider och kroppens uppvisningar — fanns redan, sekler tidigare, i den elamitiska världen. Skålen bevisar det, graverad i brons. Sju tusen års historia ryms inte i en parentes på fyrtiosju: från Elam (det forna Iran) till i dag har Iran alltid förmått göra en samling till en civilisation.

Hållpunkter

Skål och gravgods framgrävda på platsen Arjan, nära Behbahan (Khuzestan), 1982. Datering: början av det första årtusendet f.v.t. (nyelamitisk period). För identifieringen av den döde och tolkningen av bildbanden, se särskilt den iranske arkeologen Yousef Majidzadehs arbeten. Tolkningarna av vissa scener är fortfarande omdiskuterade.

— SAR-AH 7000

La Copa de Arjan

La Copa de Arjan — bronce grabado, con registros concéntricos que representan músicos, banquete, procesiones, caza y proezas físicas. Comienzos del primer milenio a. e. c., periodo neoelamita.

Iranica · Elam (el antiguo Irán)

La Copa de Arjan

cuando Elam (el antiguo Irán) ya celebraba, siglos antes de los Juegos de Olimpia


Mucho antes de que Grecia encendiera la llama de Olimpia, una civilización del suroeste de Irán ya congregaba a su pueblo en torno a la música, el banquete, los ritos y los juegos del cuerpo. El testimonio más deslumbrante de aquellas grandes ceremonias cabe en un solo objeto: una copa de bronce finamente grabada, exhumada de una tumba real cerca de Behbahan. Se la conoce como la Copa de Arjan.

Un festival grabado en el bronce

La copa despliega varios registros concéntricos que ilustran, paso a paso, un gran festival. En ellos se observan músicos que tocan diversos instrumentos, procesiones rituales, un banquete oficial y varias actividades físicas que cabe interpretar como demostraciones de destreza o competiciones. Dos figuras parecen ejecutar ejercicios acrobáticos o gimnásticos; otras participan en juegos de equilibrio. En otras franjas, unos jinetes persiguen a cérvidos y hombres armados con lanzas escenifican la caza y el poder del soberano.

Los especialistas siguen siendo cautos a la hora de interpretar con exactitud cada escena. Pero la insistencia de estas imágenes basta para indicar que tales proezas ocupaban un lugar central en el desarrollo de la ceremonia. Fechada a comienzos del primer milenio a. e. c., la copa es una de las fuentes iconográficas más completas para comprender las prácticas ceremoniales de Elam (el antiguo Irán): un acontecimiento público en el que religión, poder real y celebración colectiva se hallaban estrechamente entrelazados.

Sería inexacto afirmar que los griegos inventaron los grandes festivales públicos: varios siglos antes, Elam (el antiguo Irán) ya reunía poder real, religión, música y proezas del cuerpo.

1982: una tumba real emerge cerca de Behbahan

Las primeras respuestas llegaron en 1982. Durante unas obras de acondicionamiento cerca de Behbahan, en la actual provincia de Khuzestán, en el yacimiento de Arjan, salió a la luz una vasta tumba monumental de unos tres mil años de antigüedad. Los arqueólogos hallaron allí una cámara funeraria cuidadosamente construida, que albergaba un ataúd de bronce y un rico conjunto de objetos de prestigio: uno de los grandes descubrimientos de la civilización neoelamita.

El difunto reposaba rodeado de un ajuar excepcional: más de un centenar de apliques metálicos cosidos a su vestidura, armas, joyas, objetos ceremoniales y varias piezas de orfebrería de gran calidad. Fue al limpiar un gran recipiente metálico cubierto de concreciones cuando los restauradores revelaron la célebre copa y su programa grabado.

El hallazgo en breve

  • Yacimiento — Arjan, cerca de Behbahan (Khuzestán), suroeste de Irán
  • Fecha de la excavación — 1982, durante unas obras de acondicionamiento
  • Época — comienzos del primer milenio a. e. c. (neoelamita)
  • Conjunto — ataúd de bronce, copa grabada, anillo de oro inscrito, armas, un centenar de apliques, textiles

Kidin-Hutran, hijo de Kurluš

La copa lleva una inscripción cuneiforme en lengua elamita, valiosísima para identificar al dueño de la tumba. Entre los objetos figura también un gran anillo de oro, probablemente símbolo de poder: en él, un árbol sagrado estilizado aparece flanqueado por dos criaturas aladas, mientras que una inscripción elamita menciona a Kidin-Hutran, hijo de Kurluš, personaje verosímilmente vinculado a la familia real.

Kidin-Hutran, hijo de Kurluš
El anillo de oro de la tumba de Arjan: árbol sagrado y criatura alada, con la inscripción elamita de Kidin-Hutran, hijo de Kurluš.

La identificación precisa, en cambio, sigue siendo discutida: varios reyes elamitas llevaron el nombre de Kidin-Hutran entre finales del segundo milenio y comienzos del primero a. e. c. Con todo, los investigadores coinciden en un punto: el hombre sepultado pertenecía a la cúspide de la jerarquía política elamita. El arqueólogo iraní Yousef Majidzadeh propone reconocer en él a Kidin-Hutran, hijo de Kurluš; otros especialistas prefieren la prudencia. Sea cual fuere su identidad, la riqueza del ajuar no deja ninguna duda sobre su rango.

La música en el corazón del rito

Uno de los registros muestra un banquete oficial que reúne a dignatarios, músicos y miembros de la corte. Hombres y mujeres tocan allí distintos instrumentos —en particular un arpa arqueada—, prueba del lugar esencial que ocupaba la música en las ceremonias reales elamitas. Sin ser la imagen más antigua que se conoce de un arpa, la copa ofrece uno de los testimonios iconográficos más completos de este instrumento en un contexto ceremonial.

La música en el corazón del rito
Lira arqueada — tipo de instrumento representado entre los músicos de la copa (reconstrucción a partir de la iconografía elamita).

Un legado que desborda a Elam (el antiguo Irán)

Las vestiduras del difunto estaban cubiertas por un centenar de apliques metálicos. La mayoría lucen un motivo floral de doce pétalos, característico de las tradiciones artísticas de la meseta iraní, un motivo que el arte aqueménida retomará varios siglos más tarde. También el lenguaje simbólico anticipa lo que vendrá: el toro para la fuerza, la fertilidad y la soberanía; el león para el poder real, el dominio y la protección divina.

La región de Arjan, por lo demás, no esperó a los neoelamitas para tener peso. Vestigios del quinto milenio a. e. c. y huellas de ocupación neolítica dan fe allí de un asentamiento muy antiguo. Situada entre las tierras altas de la meseta y las llanuras de Susiana, Arjan ocupaba una posición estratégica que le permitió seguir siendo importante bajo las dinastías aqueménida, parta y luego sasánida —cerca de dos milenios— antes de declinar, a partir del siglo X, en favor de Behbahan.

Ni Olimpia, ni copia: una anterioridad

Conviene guardarse de un atajo: la Copa de Arjan no convierte a los elamitas en los inventores de los Juegos Olímpicos. Los Juegos de Olimpia, fijados por la tradición a partir del 776 a. e. c., son una institución propiamente griega, con su calendario, sus reglas y su vínculo religioso con el santuario de Zeus. La originalidad griega reside en ese modelo institucional preciso.

Pero el principio —reunir a una comunidad en torno a ceremonias religiosas, música, banquetes y proezas del cuerpo— ya existía, siglos antes, en el mundo elamita. La copa lo demuestra, grabado en el bronce. Siete mil años de historia no caben en un paréntesis de cuarenta y siete: de Elam (el antiguo Irán) hasta hoy, Irán siempre ha sabido hacer de una congregación una civilización.

Referencias

Copa y ajuar funerario sacados a la luz en el yacimiento de Arjan, cerca de Behbahan (Khuzestán), en 1982. Datación: comienzos del primer milenio a. e. c. (periodo neoelamita). Sobre la identificación del difunto y la lectura de los registros, véanse en particular los trabajos del arqueólogo iraní Yousef Majidzadeh. Las interpretaciones de algunas escenas siguen siendo objeto de debate.

— SAR-AH 7000

Publications similaires

Laisser un commentaire

Votre adresse e-mail ne sera pas publiée. Les champs obligatoires sont indiqués avec *