Famille juive d'Europe centrale à la veille de la Shoah

Les Juifs d’Iran, de l’empire mède à la catastrophe islamique

Garde Javidan · Cyrus and David Accords

Les Juifs d’Iran, de l’empire mède à la catastrophe islamique

2700 ans d’amour pour une patrie : de Cyrus le Grand aux geôles des Mollahs, l’histoire d’un peuple iranien qu’un régime a fini par désigner comme l’ennemi de l’intérieur

The Jews of Iran, from the Median Empire to the Islamic Catastrophe

2,700 years of love for a homeland: from Cyrus the Great to the dungeons of the Mullahs, the story of an Iranian people that a regime ended up branding the enemy within

یهودیان ایران، از امپراتوری ماد تا فاجعه‌ی اسلامی

۲۷۰۰ سال عشق به یک میهن: از کوروش بزرگ تا سیاه‌چال‌های ملاها، تاریخ مردمانی ایرانی که یک رژیم سرانجام آنان را دشمن درون نامید

יהודי איראן, מהאימפריה המדית ועד האסון האסלאמי

2700 שנות אהבה למולדת: מכורש הגדול ועד כלאי המוללות, סיפורו של עם איראני שמשטר הפך בסופו של דבר לאויב מבית

Die Juden des Iran, vom Reich der Meder bis zur islamischen Katastrophe

2700 Jahre Liebe zu einer Heimat: von Kyros dem Großen bis in die Kerker der Mullahs – die Geschichte eines iranischen Volkes, das ein Regime schließlich zum inneren Feind erklärte

I. Le cri d’alarme

Fin juin 2025, au lendemain de la Guerre des 12 Jours, un message tourne en boucle sur les réseaux sociaux :

« Iran : 850 juifs arrêtés, 7 juifs exécutés, silence général. Perquisitions de synagogues et de maisons, des juifs iraniens arrêtés sous le faux prétexte de collusion avec Israël. […] Des dizaines de rabbins arrêtés, accusés d' »espionnage pour le compte du Mossad ». […] Nous demandons de prier de toute urgence pour le salut et la libération des Juifs d’Iran. »

Disons-le d’emblée, par honnêteté : les chiffres exacts de ce message — 850 arrestations, 7 exécutions — ne sont pas vérifiés à ce jour, et aucune source indépendante ne les confirme en l’état. Mais que l’on ne s’y trompe pas : ce que les organisations de défense des droits humains ont, elles, bel et bien documenté est glaçant. Dès le 23 juin 2025, au moins 35 membres de la communauté juive ont été convoqués et interrogés à Téhéran et Chiraz sur leurs liens avec des proches en Israël, sommés de couper tout contact avec l’étranger ; il y a eu des arrestations dans trois provinces, des rabbins emprisonnés, des charges d’« espionnage pour Israël » brandies puis abandonnées, le tout dans une « vague d’oppression » documentée par Human Rights Watch et Amnesty International (HRW, 2 septembre 2025 ; Amnesty International, septembre 2025 ; HRANA via Iran International, 28 juin 2025). Un responsable communautaire parle d’un épisode « sans précédent ».

Une communauté présente sur cette terre depuis vingt-sept siècles se retrouve, une fois encore, désignée comme l’ennemi de l’intérieur. Pour mesurer l’abîme de cette injustice, il faut remonter le temps — très loin.

II. Enfants de Cyrus : vingt-sept siècles en terre d’Iran

La présence juive en Iran est l’une des plus anciennes diasporas du monde : près de 2700 ans de continuité, depuis les déportations assyrienne (~722 av. J.-C.) puis babylonienne (586 av. J.-C.) (Encyclopaedia Iranica, « Judeo-Persian Communities » ; Jewish Virtual Library).

Et c’est un roi d’Iran qui entra dans la mémoire juive comme un libérateur. En 539 av. J.-C., après la prise de Babylone, Cyrus le Grand autorise par édit (538 av. J.-C.) les Juifs exilés à rentrer à Jérusalem et à y reconstruire le Temple. La Bible hébraïque lui réserve un honneur unique pour un souverain étranger : le Livre d’Isaïe le nomme « oint » (mashiah) du Seigneur (Isaïe 45,1 ; Esdras 1). Beaucoup choisissent de rester et essaiment à travers l’empire perse. Le cylindre de Cyrus — ce décret royal par lequel le conquérant proclama le retour des peuples déportés et la restauration de leurs sanctuaires — en est devenu l’emblème universel de tolérance.

L’Iran est aussi la terre du Livre d’Esther : à Suse (Shushan), la reine juive Esther et Mardochée sauvent leur peuple d’un massacre — c’est l’origine de la fête de Pourim. Le pays conserve les pèlerinages qui en témoignent : le tombeau d’Esther et Mardochée à Hamadan — l’antique Ecbatane, capitale mède puis achéménide — et le tombeau de Daniel à Suse. Sous les Sassanides, la reine juive Shushandukht, épouse de Yazdegerd Iᵉʳ, fonde ou renforce des colonies juives ; l’historien Estakhri (Xᵉ siècle) rapporte que la région d’Ispahan était si peuplée de Juifs qu’on la nommait Yahudistan, « le pays des Juifs ». Téhéran, Chiraz, Kashan, Yazd : partout, des communautés s’enracinent pour des millénaires.

III. Le sang et la langue : ce que disent la génétique et le judéo-persan

Cette ancienneté n’est pas qu’une tradition : la génétique la confirme. Deux grandes études de 2010 — Behar et al. (Nature) et Atzmon et al. (American Journal of Human Genetics) — montrent que les Juifs persans/iraniens forment, avec les Juifs irakiens, le groupe juif le plus anciennement isolé, enraciné dans le Levant antique et nettement distinct de la population musulmane environnante. Atzmon écrit que « les Juifs iraniens et irakiens sont les plus différenciés » de toutes les communautés étudiées, et que leur séparation d’avec les Juifs d’Europe remonte au Iᵉʳ millénaire avant notre ère — soit l’époque de l’exil babylonien et de la période achéménide (Atzmon et al., AJHG, 2010 ; Behar et al., Nature, 2010). Autrement dit, la science valide ce que la mémoire affirmait : ces Juifs sont en Iran depuis l’aube de l’empire.

La langue le dit aussi. Le judéo-persan — le persan écrit en caractères hébraïques — a livré les plus anciens textes néo-persans connus, tous types confondus : les inscriptions de Tang-i Azao (752-753) et la lettre de Dandān-Uiliq (VIIIᵉ siècle) précèdent d’un bon siècle les premiers textes persans en alphabet arabe (Encyclopaedia Iranica, « Judeo-Persian Language » ; British Library). Les Juifs d’Iran n’ont pas seulement habité la langue persane : ils en ont préservé les formes les plus anciennes. Et lorsque la musique savante fut marginalisée chez les musulmans, ce sont des maîtres juifs — au premier rang Morteza Khan Ney-Davoud (1900-1990) — qui sauvegardèrent le radif, l’âme de la musique persane. Médecins de cour, orfèvres, négociants, poètes (Shahin de Chiraz, ʿImrāni d’Ispahan) : ce peuple a tissé la civilisation iranienne de l’intérieur.

IV. Les siècles d’ombre — avant le pahlavisme

Il serait malhonnête de peindre un paradis ininterrompu. Sous les dynasties islamiques, les Juifs vécurent le plus souvent sous le statut humiliant de dhimmi : impôt de soumission (jizya, aboli seulement en 1881), infériorité juridique, vêtements distinctifs. Le chiisme safavide ajouta la doctrine du najes, l’« impureté rituelle » : interdiction des bains publics, interdiction de sortir sous la pluie de peur de « contaminer » les musulmans. Les Safavides imposèrent expulsions et conversions forcées ; sous les Qajars décadents, ce furent les ghettos (mahalleh), la misère et les pogroms — dont l’Allahdad de Mashhad (27 mars 1839), massacre suivi de la conversion forcée de centaines de familles, contraintes au crypto-judaïsme (Encyclopaedia Iranica ; Jewish Virtual Library). La dynastie des Qajars décadents laissa ses Juifs dans la peur et le dénuement.

C’est sur ce fond de siècles d’humiliation qu’il faut mesurer le basculement que fut le pahlavisme.

V. L’âge d’or pahlavi

Sous les Pahlavi, la condition des Juifs iraniens connut une transformation radicale. Reza Shah puis Mohammad Reza Shah balayèrent les discriminations héritées des Qajars décadents : égalité juridique, fin des lois de najes, accès à l’éducation, aux professions, à l’université. La communauté prospéra comme jamais. À la veille de 1979, elle comptait 80 000 à 100 000 âmes (Téhéran ~60 000, Chiraz ~18 000), disposait d’un siège réservé au Majlis, de dizaines de synagogues, d’écoles, d’hôpitaux. Des Juifs iraniens devinrent industriels (Habib Elghanian, pionnier du plastique), médecins (600 des 10 000 médecins du pays en 1979), savants (Lotfi Zadeh, père de la logique floue).

L’Iran impérial reconnaissait Israël de facto : liaisons d’El Al, coopération, commerce, pétrole. Pour la première fois depuis des siècles, un Juif iranien était un citoyen à part entière, libre et respecté, dans la patrie de ses ancêtres. Le rêve de Cyrus, en somme, semblait enfin renoué.

VI. Pendant la Shoah, l’Iran tendit la main

Et lorsque l’Europe bascula dans l’abîme, l’Iran se souvint de Cyrus. Pendant que le continent livrait ses Juifs aux chambres à gaz, la terre de Perse, elle, en sauva.

À Paris occupée, le chargé d’affaires d’Iran Abdol-Hossein Sardari (1895-1981) — depuis surnommé « le Schindler iranien » — usa de son immunité diplomatique pour arracher des Juifs aux nazis. Il leur délivra des passeports iraniens et plaida auprès de l’occupant que les Juifs iraniens (qu’il désignait par le terme « Djuguten ») n’étaient pas visés par les lois raciales. On lui attribue le sauvetage de centaines de personnes — un seul passeport couvrant souvent toute une famille ; certaines estimations évoquent jusqu’à près de 2000 vies protégées par ses laissez-passer fin 1942 (chiffre haut et débattu). Il agit par conviction, sans ordre de sa hiérarchie, et y engloutit une partie de sa fortune (United States Holocaust Memorial Museum ; Times of Israel).

Au même moment, l’Iran devint un refuge. Quelque 116 000 réfugiés polonais, fuyant par l’Union soviétique, trouvèrent asile sur son sol. Parmi eux, près de mille enfants juifs, orphelins de la Shoah : ce sont les « Enfants de Téhéran » (Yaldei Teheran). Recueillis dans la capitale iranienne en 1942, soignés et nourris — notamment grâce à la communauté juive d’Iran —, ils purent ensuite gagner la Terre sainte : environ 870 arrivèrent en Palestine le 18 février 1943, 110 autres en août de la même année (USHMM ; Yad Vashem). Beaucoup avaient tout perdu ; l’Iran leur rendit l’enfance.

Voilà ce que fut l’Iran pour les Juifs au XXᵉ siècle : un refuge, quand l’Europe était un abattoir. Ce rêve de Cyrus renoué, la révolution de 1979 allait le fracasser.

VII. 1979 : la catastrophe

Le 9 mai 1979, à peine trois mois après le retour de Khomeiny, Habib Elghanian — président de la communauté juive de Téhéran — est fusillé après un procès expéditif de moins de vingt minutes, accusé de « contacts avec Israël et le sionisme » et de « corruption sur terre ». Premier notable juif exécuté par le nouveau régime, il devient le signal de l’exode. Comme le résume l’activiste Frank Nikbakht : « à chaque Juif exécuté par le régime, des milliers fuyaient le pays » (JTA, 2019 ; Jewish Virtual Library ; Haaretz).

Quelques jours plus tard, une délégation juive conduite par le grand rabbin Yedidya Shofet est reçue à Qom. Khomeiny émet une fatwa distinguant « nos Juifs » des « sionistes sans Dieu », reconnaissant les Juifs comme « gens du Livre ». Cette distinction a-t-elle protégé la communauté, ou seulement servi de façade ? Le débat existe (Tablet y voit une protection réelle ; la Jewish Virtual Library et la JTA, une tolérance instrumentalisée). Mais les faits parlent : une vingtaine de Juifs exécutés sous Khomeiny, une surveillance constante, et surtout un exode massif. De 80 000-100 000, la communauté tombe à moins de 10 000 aujourd’hui — un effondrement de près de 90 % en quatre décennies (recensements iraniens 2012/2016 : ~8 800-9 800 ; démographe Sergio DellaPergola : ~9 100).

Le chiffre des 250 000. Si l’on parle souvent de « plus de 250 000 Juifs iraniens », ce n’est pas le nombre de ceux restés en Iran, mais celui de la diaspora qui a fui : 200 000 à 250 000 en Israël, 60 000 à 80 000 aux États-Unis (la « Tehrangeles » de Los Angeles, la communauté Mashhadi de New York), quelques milliers en Europe — soit une diaspora irano-juive mondiale estimée à 300 000-350 000 personnes (DellaPergola ; Forward). Un peuple entier de citoyens iraniens, chassé de la patrie qu’il aimait.

VIII. Mis en sourdine et sous surveillance

Pour ceux qui sont restés, la République islamique a inventé une cage dorée et muette. L’émigration familiale est entravée : l’État refuse en général que tous les membres d’une même famille voyagent ensemble à l’étranger — il en faut toujours un qui reste, en otage de fait (Jewish Virtual Library). Les synagogues sont surveillées ; les voyages vers Israël, interdits par une loi de 2011.

Le siège juif unique au Majlis s’est mué en instrument de propagande : son titulaire est tenu par la loi de soutenir la ligne antisioniste du régime. Le député Siamak Moreh Sedgh appelait ainsi, en 2020, « les Juifs du monde à se soulever contre la catastrophe du sionisme ». La parole de la communauté est confisquée, retournée contre elle-même. Sous Ahmadinejad, le régime alla jusqu’au négationnisme d’État : conférence « de révision de l’Holocauste » à Téhéran (décembre 2006), concours international de caricatures sur la Shoah — au grand effroi des Juifs iraniens eux-mêmes.

Et lorsqu’il fallut faire un exemple, le régime n’hésita pas : en 1999, treize Juifs de Chiraz et d’Ispahan — dont un rabbin, des enseignants, un boucher casher, un adolescent de 16 ans — furent arrêtés et accusés d’espionnage pour Israël. Au terme d’un procès à huis clos, dix furent condamnés à des peines de 4 à 13 ans (les trois qui refusèrent d’« avouer » furent acquittés), avant des libérations échelonnées jusqu’en 2003 (Wikipédia, « 1999 arrest of Iranian Jews » ; TIME ; Washington Institute). Le message était clair : un Juif iranien restera toujours, aux yeux des Mollahs, un suspect.

IX. Après la Guerre des 12 Jours

C’est ce vieux soupçon que la Guerre des 12 Jours (frappes israéliennes à partir du 13 juin 2025, cessez-le-feu le 24 juin) a transformé en chasse. Dès le 23 juin 2025, le ministère du Renseignement et les Gardiens de la révolution convoquent et interrogent au moins 35 membres de la communauté à Téhéran et Chiraz, sur leurs liens familiaux en Israël, avec ordre de cesser tout contact avec l’étranger. Human Rights Watch documente des arrestations dans trois provinces et des renvois devant le Tribunal révolutionnaire de Téhéran pour des charges d’espionnage ensuite abandonnées (HRW, 2 septembre 2025). Selon le député juif Homayoun Sameyah Najafabadi, jamais en près de cinquante ans un Juif n’avait été arrêté pour espionnage : le seuil vient d’être franchi.

Le tout s’inscrit dans une répression de masse — plus de 700 arrestations pour « espionnage pour Israël » (l’ONG Iran Human Rights avance ~900), une loi durcissant les peines jusqu’à la mort, des exécutions accélérées (ces chiffres globaux concernent l’ensemble des accusés, pas seulement les Juifs). Et le régime exige des gages : durant le conflit, les associations juives de Téhéran, Ispahan et Yazd ont dû publier des communiqués condamnant l’« agression sioniste sauvage ». Déclarations de loyauté arrachées sous la contrainte, qui ne disent rien des cœurs. En décembre 2025, le député juif lui-même fut convoqué par la sécurité au sujet de coreligionnaires ayant « aimé » des contenus pro-Israël, et dut demander publiquement de supprimer ces likes (Jerusalem Post, décembre 2025).

Voilà comment on met une communité bimillénaire « en sourdine » : non par un massacre spectaculaire — les chiffres affolés de 850 arrestations ou de 7 exécutions restent, à ce jour, invérifiés — mais par la peur méthodique, la surveillance, le soupçon érigé en système, et le silence imposé.

Conclusion

De Cyrus le Grand, qui rendit les Juifs à Jérusalem, à Reza Pahlavi, qui rêve aujourd’hui d’une réconciliation entre l’Iran libre et Israël, court un même fil : les Juifs sont chez eux en Iran depuis 2700 ans. Ils en ont parlé la langue avant qu’elle ne s’écrive en lettres arabes, ils en ont sauvé la musique, soigné les rois, bâti l’industrie. Le pahlavisme les a faits citoyens égaux ; le régime des Mollahs en a fait des suspects perpétuels, en a chassé plus de neuf sur dix, et tient les derniers sous cloche. Le peuple iranien, lui, ne confond pas un Juif de Chiraz avec un complot étranger. Le jour où l’Iran sera libre, les enfants de Cyrus et les enfants d’Israël se retrouveront — comme il y a vingt-sept siècles.

Sources

  • Behar D.M. et al., « The genome-wide structure of the Jewish people », Nature, 466 (2010), 238-242.
  • Atzmon G. et al., « Abraham’s Children in the Genome Era… », American Journal of Human Genetics, 86 (2010), 850-859.
  • Encyclopaedia Iranica, articles « Judeo-Persian Communities », « Judeo-Persian Language », « Judeo-Persian Literature », « Isfahan — Jewish Community », « Judeo-Persian Music ».
  • Jewish Virtual Library, « Jews of Iran ».
  • British Library (Asian and African Studies), lettre judéo-persane de Dandān-Uiliq (VIIIᵉ s.).
  • United States Holocaust Memorial Museum (« Abdol Hossein Sardari », « Tehran Children ») ; Yad Vashem ; Times of Israel : sauvetage de Juifs par l’Iran pendant la Shoah (Sardari, « Enfants de Téhéran »).
  • Habib Elghanian ; 1999 arrest of Iranian Jews ; Exodus of Iranian Jews ; History of the Jews in Iran (synthèses documentaires recoupées).
  • Sergio DellaPergola, World Jewish Population (2020, 2024) ; recensements du Statistical Center of Iran (2011/2012, 2016).
  • JTA (2019), Tablet, Haaretz : exécution d’Elghanian, doctrine de Khomeiny, exode.
  • TIME, « Letter from Shiraz » ; Washington Institute : affaire des treize Juifs de Chiraz.
  • Human Rights Watch (2 sept. 2025) ; Amnesty International (sept. 2025) ; HRANA / Iran International (28 juin 2025) ; Times of Israel, Ynet, NPR, Religion News Service, Jerusalem Post (juin et déc. 2025) : répression de la communauté juive après la Guerre des 12 Jours.

I. The Cry of Alarm

In late June 2025, in the aftermath of the 12-Day War, a message circulated on a loop across social media:

« Iran: 850 Jews arrested, 7 Jews executed, general silence. Raids on synagogues and homes, Iranian Jews arrested on the false pretext of collusion with Israel. […] Dozens of rabbis arrested, accused of ‘spying for the Mossad.’ […] We urgently ask that you pray for the deliverance and release of the Jews of Iran. »

Let it be said plainly, in all honesty: the exact figures in this message — 850 arrests, 7 executions — remain unverified to date, and no independent source confirms them as stated. But let there be no mistake: what human rights organizations have, for their part, very much documented is chilling. As early as June 23, 2025, at least 35 members of the Jewish community were summoned and interrogated in Tehran and Shiraz about their ties to relatives in Israel, ordered to sever all contact abroad; there were arrests in three provinces, imprisoned rabbis, charges of « spying for Israel » brandished and then dropped, all amid a « wave of oppression » documented by Human Rights Watch and Amnesty International (HRW, September 2, 2025; Amnesty International, September 2025; HRANA via Iran International, June 28, 2025). A community leader described it as an episode « without precedent. »

A community present on this land for twenty-seven centuries finds itself, once again, designated as the enemy within. To measure the abyss of this injustice, one must travel back in time — very far back.

II. Children of Cyrus: Twenty-Seven Centuries on Iranian Soil

The Jewish presence in Iran is one of the oldest diasporas in the world: nearly 2,700 years of continuity, dating from the Assyrian (~722 BCE) and then Babylonian (586 BCE) deportations (Encyclopaedia Iranica, « Judeo-Persian Communities »; Jewish Virtual Library).

And it was a king of Iran who entered Jewish memory as a liberator. In 539 BCE, after the capture of Babylon, Cyrus the Great issued an edict (538 BCE) authorizing the exiled Jews to return to Jerusalem and rebuild the Temple there. The Hebrew Bible reserves for him an honor unique for a foreign sovereign: the Book of Isaiah names him the Lord’s « anointed » (mashiah) (Isaiah 45:1; Ezra 1). Many chose to stay and spread across the Persian Empire. The Cyrus Cylinder — that royal decree by which the conqueror proclaimed the return of the deported peoples and the restoration of their sanctuaries — has become its universal emblem of tolerance.

Iran is also the land of the Book of Esther: at Susa (Shushan), the Jewish queen Esther and Mordechai save their people from a massacre — this is the origin of the festival of Purim. The country preserves the pilgrimage sites that bear witness to it: the tomb of Esther and Mordechai in Hamadan — ancient Ecbatana, Median and then Achaemenid capital — and the tomb of Daniel in Susa. Under the Sasanians, the Jewish queen Shushandukht, wife of Yazdegerd I, founded or strengthened Jewish settlements; the historian Estakhri (10th century) reports that the region of Isfahan was so populous with Jews that it was called Yahudistan, « the land of the Jews. » Tehran, Shiraz, Kashan, Yazd: everywhere, communities took root for millennia.

III. Blood and Language: What Genetics and Judeo-Persian Tell Us

This antiquity is not merely a tradition: genetics confirms it. Two major studies from 2010 — Behar et al. (Nature) and Atzmon et al. (American Journal of Human Genetics) — show that Persian/Iranian Jews form, together with Iraqi Jews, the most anciently isolated Jewish group, rooted in the ancient Levant and clearly distinct from the surrounding Muslim population. Atzmon writes that « Iranian and Iraqi Jews are the most differentiated » of all the communities studied, and that their separation from the Jews of Europe dates back to the first millennium BCE — that is, the era of the Babylonian exile and the Achaemenid period (Atzmon et al., AJHG, 2010; Behar et al., Nature, 2010). In other words, science validates what memory had asserted: these Jews have been in Iran since the dawn of the empire.

Language says it too. Judeo-Persian — Persian written in Hebrew characters — has yielded the oldest known New Persian texts of any kind: the Tang-i Azao inscriptions (752–753) and the Dandān-Uiliq letter (8th century) predate the first Persian texts in the Arabic alphabet by a good century (Encyclopaedia Iranica, « Judeo-Persian Language »; British Library). The Jews of Iran did not merely inhabit the Persian language: they preserved its oldest forms. And when classical art music was marginalized among Muslims, it was Jewish masters — foremost among them Morteza Khan Ney-Davoud (1900–1990) — who safeguarded the radif, the soul of Persian music. Court physicians, goldsmiths, merchants, poets (Shahin of Shiraz, ʿImrāni of Isfahan): this people wove Iranian civilization from within.

IV. The Centuries of Shadow — Before Pahlavism

It would be dishonest to paint an unbroken paradise. Under the Islamic dynasties, the Jews most often lived under the humiliating status of dhimmi: a tax of submission (jizya, abolished only in 1881), legal inferiority, distinctive clothing. Safavid Shiism added the doctrine of najes, « ritual impurity »: a ban on public baths, a ban on going out in the rain for fear of « contaminating » Muslims. The Safavids imposed expulsions and forced conversions; under the decadent Qajars came the ghettos (mahalleh), destitution, and pogroms — among them the Allahdad of Mashhad (March 27, 1839), a massacre followed by the forced conversion of hundreds of families, driven into crypto-Judaism (Encyclopaedia Iranica; Jewish Virtual Library). The dynasty of the decadent Qajars left its Jews in fear and deprivation.

It is against this backdrop of centuries of humiliation that one must measure the turning point that was Pahlavism.

V. The Pahlavi Golden Age

Under the Pahlavis, the condition of Iranian Jews underwent a radical transformation. Reza Shah and then Mohammad Reza Shah swept away the discriminations inherited from the decadent Qajars: legal equality, the end of the najes laws, access to education, to the professions, to the university. The community prospered as never before. On the eve of 1979, it numbered 80,000 to 100,000 souls (Tehran ~60,000, Shiraz ~18,000), held a reserved seat in the Majlis, and possessed dozens of synagogues, schools, and hospitals. Iranian Jews became industrialists (Habib Elghanian, a pioneer of plastics), physicians (600 of the country’s 10,000 doctors in 1979), scholars (Lotfi Zadeh, father of fuzzy logic).

Imperial Iran recognized Israel de facto: El Al flights, cooperation, trade, oil. For the first time in centuries, an Iranian Jew was a full citizen, free and respected, in the homeland of his ancestors. The dream of Cyrus, in short, seemed at last to have been renewed.

VI. During the Shoah, Iran Extended Its Hand

And when Europe plunged into the abyss, Iran remembered Cyrus. While the continent delivered its Jews to the gas chambers, the land of Persia, for its part, saved them.

In occupied Paris, Iran’s chargé d’affaires Abdol-Hossein Sardari (1895–1981) — since nicknamed « the Iranian Schindler » — used his diplomatic immunity to wrest Jews from the Nazis. He issued them Iranian passports and argued before the occupier that Iranian Jews (whom he designated by the term « Djuguten ») were not subject to the racial laws. He is credited with saving hundreds of people — a single passport often covering an entire family; some estimates suggest as many as nearly 2,000 lives protected by his safe-conducts by late 1942 (a high and disputed figure). He acted out of conviction, without orders from his superiors, and sank a part of his fortune into it (United States Holocaust Memorial Museum; Times of Israel).

At the same time, Iran became a refuge. Some 116,000 Polish refugees, fleeing through the Soviet Union, found asylum on its soil. Among them, close to a thousand Jewish children, orphans of the Shoah: these are the « Tehran Children » (Yaldei Teheran). Taken in by the Iranian capital in 1942, cared for and fed — notably thanks to Iran’s Jewish community — they were then able to reach the Holy Land: about 870 arrived in Palestine on February 18, 1943, with 110 others in August of that same year (USHMM; Yad Vashem). Many had lost everything; Iran gave them back their childhood.

This is what Iran was for the Jews in the 20th century: a refuge, when Europe was a slaughterhouse. This renewed dream of Cyrus, the revolution of 1979 was about to shatter.

VII. 1979: The Catastrophe

On May 9, 1979, barely three months after Khomeini’s return, Habib Elghanian — president of Tehran’s Jewish community — was shot following a summary trial of less than twenty minutes, accused of « contacts with Israel and Zionism » and of « corruption on earth. » The first Jewish notable executed by the new regime, he became the signal for the exodus. As the activist Frank Nikbakht puts it: « for every Jew executed by the regime, thousands fled the country » (JTA, 2019; Jewish Virtual Library; Haaretz).

A few days later, a Jewish delegation led by the chief rabbi Yedidya Shofet was received in Qom. Khomeini issued a fatwa distinguishing « our Jews » from « godless Zionists, » recognizing the Jews as « People of the Book. » Did this distinction protect the community, or merely serve as a façade? The debate exists (Tablet sees in it a genuine protection; the Jewish Virtual Library and JTA, an instrumentalized tolerance). But the facts speak: some twenty Jews executed under Khomeini, constant surveillance, and above all a massive exodus. From 80,000–100,000, the community fell to fewer than 10,000 today — a collapse of nearly 90% in four decades (Iranian censuses 2012/2016: ~8,800–9,800; demographer Sergio DellaPergola: ~9,100).

The figure of 250,000. If one often speaks of « more than 250,000 Iranian Jews, » this is not the number of those who remained in Iran, but that of the diaspora that fled: 200,000 to 250,000 in Israel, 60,000 to 80,000 in the United States (the « Tehrangeles » of Los Angeles, the Mashhadi community of New York), a few thousand in Europe — that is, a worldwide Iranian-Jewish diaspora estimated at 300,000–350,000 people (DellaPergola; Forward). An entire people of Iranian citizens, driven from the homeland it loved.

VIII. Muffled and Under Surveillance

For those who stayed, the Islamic Republic invented a gilded and silent cage. Family emigration is hindered: the state generally refuses to let all members of one family travel abroad together — there must always be one who stays, a de facto hostage (Jewish Virtual Library). Synagogues are watched; travel to Israel is banned under a 2011 law.

The single Jewish seat in the Majlis has been turned into an instrument of propaganda: its holder is bound by law to support the regime’s anti-Zionist line. The deputy Siamak Moreh Sedgh thus called, in 2020, on « the Jews of the world to rise up against the catastrophe of Zionism. » The community’s voice is confiscated, turned against itself. Under Ahmadinejad, the regime went as far as state-sponsored Holocaust denial: a « Holocaust review » conference in Tehran (December 2006), an international competition of Shoah cartoons — to the great horror of Iranian Jews themselves.

And when an example had to be made, the regime did not hesitate: in 1999, thirteen Jews from Shiraz and Isfahan — among them a rabbi, teachers, a kosher butcher, a 16-year-old adolescent — were arrested and accused of spying for Israel. After a closed-door trial, ten were sentenced to terms of 4 to 13 years (the three who refused to « confess » were acquitted), before staggered releases through 2003 (Wikipedia, « 1999 arrest of Iranian Jews »; TIME; Washington Institute). The message was clear: an Iranian Jew will always remain, in the eyes of the Mullahs, a suspect.

IX. After the 12-Day War

It is this old suspicion that the 12-Day War (Israeli strikes beginning June 13, 2025, ceasefire on June 24) turned into a hunt. As early as June 23, 2025, the Ministry of Intelligence and the Revolutionary Guards summoned and interrogated at least 35 members of the community in Tehran and Shiraz about their family ties in Israel, with orders to cease all contact abroad. Human Rights Watch documents arrests in three provinces and referrals to the Revolutionary Court of Tehran on espionage charges subsequently dropped (HRW, September 2, 2025). According to the Jewish deputy Homayoun Sameyah Najafabadi, in nearly fifty years no Jew had ever been arrested for espionage: the threshold has just been crossed.

All of this is part of a mass crackdown — more than 700 arrests for « spying for Israel » (the NGO Iran Human Rights puts the figure at ~900), a law toughening penalties up to death, accelerated executions (these overall figures concern all defendants, not only Jews). And the regime demands pledges: during the conflict, the Jewish associations of Tehran, Isfahan, and Yazd had to issue statements condemning the « savage Zionist aggression. » Declarations of loyalty extracted under duress, which say nothing of what is in people’s hearts. In December 2025, the Jewish deputy himself was summoned by security over coreligionists who had « liked » pro-Israel content, and had to publicly ask that those likes be deleted (Jerusalem Post, December 2025).

This is how one « muffles » a two-thousand-year-old community: not through a spectacular massacre — the frantic figures of 850 arrests or 7 executions remain, to this day, unverified — but through methodical fear, surveillance, suspicion built into a system, and imposed silence.

Conclusion

From Cyrus the Great, who restored the Jews to Jerusalem, to Reza Pahlavi, who today dreams of a reconciliation between a free Iran and Israel, a single thread runs: the Jews have been at home in Iran for 2,700 years. They spoke its language before it was written in Arabic letters, they saved its music, healed its kings, built its industry. Pahlavism made them equal citizens; the Mullahs’ regime made them perpetual suspects, drove out more than nine in ten of them, and keeps the last ones under a bell jar. The Iranian people, for their part, do not confuse a Jew from Shiraz with a foreign plot. The day Iran is free, the children of Cyrus and the children of Israel will be reunited — as they were twenty-seven centuries ago.

Sources

  • Behar D.M. et al., « The genome-wide structure of the Jewish people, » Nature, 466 (2010), 238-242.
  • Atzmon G. et al., « Abraham’s Children in the Genome Era…, » American Journal of Human Genetics, 86 (2010), 850-859.
  • Encyclopaedia Iranica, articles « Judeo-Persian Communities, » « Judeo-Persian Language, » « Judeo-Persian Literature, » « Isfahan — Jewish Community, » « Judeo-Persian Music. »
  • Jewish Virtual Library, « Jews of Iran. »
  • British Library (Asian and African Studies), Judeo-Persian letter from Dandān-Uiliq (8th c.).
  • United States Holocaust Memorial Museum (« Abdol Hossein Sardari, » « Tehran Children »); Yad Vashem; Times of Israel: rescue of Jews by Iran during the Shoah (Sardari, « Tehran Children »).
  • Habib Elghanian; 1999 arrest of Iranian Jews; Exodus of Iranian Jews; History of the Jews in Iran (cross-checked documentary syntheses).
  • Sergio DellaPergola, World Jewish Population (2020, 2024); censuses of the Statistical Center of Iran (2011/2012, 2016).
  • JTA (2019), Tablet, Haaretz: execution of Elghanian, Khomeini’s doctrine, exodus.
  • TIME, « Letter from Shiraz »; Washington Institute: the affair of the thirteen Jews of Shiraz.
  • Human Rights Watch (Sept. 2, 2025); Amnesty International (Sept. 2025); HRANA / Iran International (June 28, 2025); Times of Israel, Ynet, NPR, Religion News Service, Jerusalem Post (June and Dec. 2025): repression of the Jewish community after the 12-Day War.

I. بانگِ هشدار

اواخر ژوئن ۲۰۲۵، فردای جنگ ۱۲ روزه، پیامی بر شبکه‌های اجتماعی بازنشر می‌شود و دست‌به‌دست می‌گردد:

«ایران: ۸۵۰ یهودی بازداشت، ۷ یهودی اعدام، سکوتی همگانی. تفتیش کنیسه‌ها و خانه‌ها، بازداشت یهودیان ایرانی به بهانه‌ی دروغینِ همدستی با اسرائیل. […] ده‌ها خاخام بازداشت‌شده، متهم به « جاسوسی برای موساد ». […] از همه می‌خواهیم که فوراً برای رهایی و آزادی یهودیان ایران دعا کنند.»

از همان آغاز، از سرِ صداقت بگوییم: شمارهای دقیقِ این پیام — ۸۵۰ بازداشت، ۷ اعدام — تا کنون راستی‌آزمایی‌نشده‌اند و هیچ منبع مستقلی آنها را در وضعیت کنونی تأیید نمی‌کند. اما اشتباه نکنیم: آنچه سازمان‌های دفاع از حقوق بشر به‌راستی مستند کرده‌اند، هولناک است. از همان ۲۳ ژوئن ۲۰۲۵، دستِ‌کم ۳۵ تن از اعضای جامعه‌ی یهودی در تهران و شیراز احضار و درباره‌ی پیوندهایشان با بستگانشان در اسرائیل بازجویی شدند و فرمان یافتند هرگونه تماس با خارج را قطع کنند؛ بازداشت‌هایی در سه استان رخ داد، خاخام‌هایی به زندان افتادند، اتهام «جاسوسی برای اسرائیل» بالا گرفت و سپس کنار نهاده شد، و همه‌ی این‌ها در دلِ «موجی از سرکوب» که Human Rights Watch و Amnesty International مستند کرده‌اند (HRW، ۲ سپتامبر ۲۰۲۵؛ Amnesty International، سپتامبر ۲۰۲۵؛ HRANA به نقل از Iran International، ۲۸ ژوئن ۲۰۲۵). یکی از مسئولان جامعه آن را رویدادی «بی‌سابقه» می‌خواند.

جامعه‌ای که از بیست‌وهفت سده بر این خاک حضور دارد، یک بار دیگر دشمنِ درون نامیده می‌شود. برای سنجیدنِ ژرفای این بی‌عدالتی، باید زمان را به عقب بازگردانیم — بسیار دور.

II. فرزندان کوروش: بیست‌وهفت سده بر خاک ایران

حضور یهودی در ایران یکی از کهن‌ترین دیاسپوراهای جهان است: نزدیک به ۲۷۰۰ سال پیوستگی، از زمان تبعیدهای آشوری (حدود ۷۲۲ پیش از میلاد) و سپس بابلی (۵۸۶ پیش از میلاد) (Encyclopaedia Iranica، «Judeo-Persian Communities»؛ Jewish Virtual Library).

و این یک پادشاه ایران بود که در حافظه‌ی یهودی همچون رهایی‌بخش جای گرفت. در ۵۳۹ پیش از میلاد، پس از فتح بابل، کوروش بزرگ با فرمانی (۵۳۸ پیش از میلاد) به یهودیانِ تبعیدی اجازه داد به اورشلیم بازگردند و معبد را در آنجا از نو بسازند. کتاب مقدس عبری افتخاری یگانه — که شایسته‌ی هیچ فرمانروای بیگانه‌ای نبود — به او ارزانی می‌دارد: کتاب اشعیا او را «مسح‌شده» (مشیح/mashiah) خداوند می‌نامد (اشعیا ۴۵:۱؛ عزرا ۱). بسیاری ماندن را برگزیدند و در سراسر امپراتوری پارس پراکنده شدند. استوانه‌ی کوروش — همان فرمان شاهانه که فاتح با آن بازگشت مردمان تبعیدی و بازسازی پرستشگاه‌هایشان را اعلام کرد — به نمادِ جهانیِ مدارا بدل شده است.

ایران همچنین سرزمینِ کتاب استر است: در شوش (شوشان)، استر، ملکه‌ی یهودی، و مردخای قوم خود را از کشتاری می‌رهانند — و این ریشه‌ی جشن پوریم است. این سرزمین زیارتگاه‌هایی را که گواهِ آن‌اند نگاه داشته است: آرامگاه استر و مردخای در همدان — اکباتانِ باستان، پایتختِ مادها و سپس هخامنشیان — و آرامگاه دانیال در شوش. در دوران ساسانی، ملکه‌ی یهودی شوشن‌دخت، همسر یزدگرد یکم، آبادی‌های یهودی را بنیاد نهاد یا استوار کرد؛ مورخ استخری (سده‌ی دهم) آورده است که ناحیه‌ی اصفهان چنان پر از یهودیان بود که آن را یهودستان، «سرزمین یهودیان»، می‌نامیدند. تهران، شیراز، کاشان، یزد: همه‌جا، جوامعی برای هزاره‌ها ریشه دواندند.

III. خون و زبان: آنچه ژنتیک و زبان جودیو-پارسی می‌گویند

این دیرینگی تنها یک سنت نیست: ژنتیک آن را تأیید می‌کند. دو پژوهش بزرگِ سال ۲۰۱۰ — Behar et al. (Nature) و Atzmon et al. (American Journal of Human Genetics) — نشان می‌دهند که یهودیان پارسی/ایرانی، همراه با یهودیان عراقی، کهن‌ترین گروه یهودیِ جداافتاده را تشکیل می‌دهند، ریشه‌دار در لِوانتِ باستان و به‌روشنی متمایز از جمعیت مسلمانِ پیرامون. اتزمون می‌نویسد که «یهودیان ایرانی و عراقی متمایزترین‌اند» در میان همه‌ی جوامع بررسی‌شده، و جدایی آنان از یهودیان اروپا به هزاره‌ی نخست پیش از میلاد بازمی‌گردد — یعنی روزگار تبعید بابلی و دوره‌ی هخامنشی (Atzmon et al., AJHG, 2010؛ Behar et al., Nature, 2010). به دیگر سخن، دانش آنچه را حافظه می‌گفت تأیید می‌کند: این یهودیان از سپیده‌دمِ امپراتوری در ایران بوده‌اند.

زبان نیز همین را می‌گوید. زبان جودیو-پارسی — فارسیِ نوشته‌شده با حروف عبری — کهن‌ترین متون شناخته‌شده‌ی فارسیِ نو را، از هر گونه‌ای، به دست داده است: سنگ‌نوشته‌های تنگِ ازائو (۷۵۲–۷۵۳) و نامه‌ی دندان‌اویلیق (سده‌ی هشتم) یک سده‌ی تمام بر نخستین متون فارسی به خط عربی پیشی دارند (Encyclopaedia Iranica، «Judeo-Persian Language»؛ British Library). یهودیان ایران نه‌تنها در زبان فارسی سکنی گزیدند: بلکه کهن‌ترین صورت‌های آن را پاس داشتند. و آنگاه که موسیقی دستگاهی در میان مسلمانان به حاشیه رانده شد، این استادانِ یهودی بودند — و در صدرِ آنان مرتضی‌خان نی‌داوود (۱۹۰۰–۱۹۹۰) — که ردیف را نگاه داشتند، جانِ موسیقی پارسی را. پزشکانِ دربار، زرگران، بازرگانان، شاعران (شاهینِ شیراز، عمرانیِ اصفهان): این مردم تمدن ایرانی را از درون تنیدند.

IV. سده‌های سایه — پیش از پهلویسم

ناصادقانه است که تصویری از بهشتی بی‌گسست بکشیم. زیر سلسله‌های اسلامی، یهودیان بیشترِ اوقات زیر جایگاهِ خوارکننده‌ی ذمّی زیستند: جزیه‌ی تسلیم (jizya، که تنها در ۱۸۸۱ برافتاد)، فرودستی حقوقی، جامه‌های متمایز. تشیعِ صفوی آموزه‌ی نجس را افزود، «ناپاکیِ آیینی»: ممنوعیتِ حمام‌های عمومی، ممنوعیتِ بیرون‌رفتن زیر باران از بیمِ «آلودن» مسلمانان. صفویان اخراج و تغییر دینِ اجباری را تحمیل کردند؛ زیر قاجارهای منحط، نوبتِ گتوها (محله)، فقر و پوگروم‌ها بود — از جمله الله‌دادِ مشهد (۲۷ مارس ۱۸۳۹)، کشتاری که با تغییر دینِ اجباریِ صدها خانواده دنبال شد، خانواده‌هایی که به یهودیتِ پنهان (کریپتو-یهودیت) ناچار شدند (Encyclopaedia Iranica؛ Jewish Virtual Library). سلسله‌ی قاجارهای منحط یهودیان خود را در ترس و تنگدستی رها کرد.

بر این پس‌زمینه‌ی سده‌های تحقیر است که باید گردشِ بزرگی را که پهلویسم بود سنجید.

V. عصر زرینِ پهلوی

زیر پهلوی‌ها، وضعِ یهودیان ایرانی دگرگونی‌ای ریشه‌ای یافت. رضاشاه و سپس محمدرضاشاه تبعیض‌های به‌میراث‌مانده از قاجارهای منحط را روبیدند: برابری حقوقی، پایانِ قوانینِ نجس، دسترسی به آموزش، به مشاغل، به دانشگاه. جامعه چنان که هرگز نبود شکوفا شد. در آستانه‌ی ۱۹۷۹، این جامعه ۸۰٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ تن را در بر می‌گرفت (تهران ~۶۰٬۰۰۰، شیراز ~۱۸٬۰۰۰)، از یک کرسیِ اختصاصی در مجلس، از ده‌ها کنیسه، مدرسه و بیمارستان برخوردار بود. یهودیان ایرانی صنعتگر شدند (حبیب الغانیان، پیشگامِ پلاستیک)، پزشک (۶۰۰ تن از ۱۰٬۰۰۰ پزشکِ کشور در ۱۹۷۹)، دانشمند (لطفی زاده، پدرِ منطق فازی).

ایرانِ شاهنشاهی اسرائیل را به‌صورت عملی (de facto) به رسمیت می‌شناخت: پروازهای ال‌عال، همکاری، بازرگانی، نفت. برای نخستین بار پس از سده‌ها، یک یهودی ایرانی شهروندی تمام‌عیار بود، آزاد و محترم، در میهنِ نیاکانش. رؤیای کوروش، در یک کلام، سرانجام دوباره گره می‌خورد.

VI. در دورانِ شوآ، ایران دست یاری دراز کرد

و آنگاه که اروپا در مغاک فرو افتاد، ایران کوروش را به یاد آورد. در حالی که آن قاره یهودیانش را به اتاق‌های گاز می‌سپرد، خاکِ پارس آنان را می‌رهانید.

در پاریسِ اشغال‌شده، کاردارِ ایران عبدالحسین سرداری (۱۸۹۵–۱۹۸۱) — که از آن پس «شیندلر ایرانی» لقب گرفت — از مصونیت دیپلماتیک خود بهره برد تا یهودیان را از چنگ نازی‌ها برهاند. او به آنان گذرنامه‌های ایرانی داد و نزد اشغالگر استدلال کرد که یهودیان ایرانی (که آنان را با واژه‌ی «Djuguten» می‌نامید) مشمولِ قوانین نژادی نیستند. نجاتِ صدها تن را به او نسبت می‌دهند — که اغلب یک گذرنامه تمامِ یک خانواده را در بر می‌گرفت؛ برخی برآوردها تا نزدیک به ۲۰۰۰ جان را که تا پایان ۱۹۴۲ با اجازه‌نامه‌های او محافظت شده‌اند یاد می‌کنند (رقمی بالا و مورد مناقشه). او از سرِ باور دست به کار شد، بی‌فرمانِ مافوقش، و بخشی از ثروتش را در این راه باخت (United States Holocaust Memorial Museum؛ Times of Israel).

در همان هنگام، ایران به پناهگاه بدل شد. نزدیک به ۱۱۶٬۰۰۰ پناهنده‌ی لهستانی، که از راه اتحاد جماهیر شوروی می‌گریختند، بر خاک آن پناه یافتند. در میان آنان، نزدیک به هزار کودک یهودی، یتیمانِ شوآ: اینان «کودکان تهران» (Yaldei Teheran) بودند. در پایتخت ایران در ۱۹۴۲ پذیرفته شدند، درمان و خوراک یافتند — به‌ویژه به یاریِ جامعه‌ی یهودیِ ایران — و سپس توانستند به سرزمین مقدس بروند: حدود ۸۷۰ تن در ۱۸ فوریه ۱۹۴۳ به فلسطین رسیدند، و ۱۱۰ تنِ دیگر در اوت همان سال (USHMM؛ Yad Vashem). بسیاری همه‌چیز را از دست داده بودند؛ ایران کودکی را به آنان بازگرداند.

این بود آنچه ایران در سده‌ی بیستم برای یهودیان بود: پناهگاه، آنگاه که اروپا کشتارگاه بود. این رؤیای کوروش که دوباره گره خورده بود را انقلابِ ۱۹۷۹ درهم می‌شکست.

VII. ۱۹۷۹: فاجعه

در ۹ مه ۱۹۷۹، تنها سه ماه پس از بازگشتِ خمینی، حبیب الغانیان — رئیس جامعه‌ی یهودی تهران — پس از دادگاهی شتاب‌زده که کمتر از بیست دقیقه به درازا کشید تیرباران می‌شود، متهم به «تماس با اسرائیل و صهیونیسم» و «فساد فی‌الارض». نخستین چهره‌ی سرشناسِ یهودی که به دست رژیمِ نو اعدام شد، او نشانه‌ی آغازِ مهاجرتِ گسترده می‌شود. چنان‌که فعال فرانک نیک‌بخت آن را خلاصه می‌کند: «با هر یهودی که رژیم اعدام می‌کرد، هزاران تن از کشور می‌گریختند» (JTA، ۲۰۱۹؛ Jewish Virtual Library؛ Haaretz).

چند روز بعد، هیئتی یهودی به سرپرستیِ خاخام بزرگ یدیدیا شوفت در قم پذیرفته می‌شود. خمینی فتوایی صادر می‌کند که میانِ «یهودیان ما» و «صهیونیست‌های بی‌خدا» تمایز می‌نهد و یهودیان را همچون «اهل کتاب» به رسمیت می‌شناسد. آیا این تمایز جامعه را پاسداری کرد، یا تنها همچون نقابی خدمت کرد؟ بحث هست (Tablet در آن پاسداریِ راستین می‌بیند؛ Jewish Virtual Library و JTA، مدارایی ابزاری). اما واقعیت‌ها سخن می‌گویند: نزدیک به بیست یهودی زیر خمینی اعدام‌شده، نظارتی پیوسته، و بیش از همه مهاجرتی گسترده. از ۸۰٬۰۰۰–۱۰۰٬۰۰۰، جامعه امروز به کمتر از ۱۰٬۰۰۰ فرو می‌افتد — فروپاشی‌ای نزدیک به ۹۰٪ در چهار دهه (سرشماری‌های ایران ۲۰۱۲/۲۰۱۶: ~۸٬۸۰۰–۹٬۸۰۰؛ جمعیت‌شناس Sergio DellaPergola: ~۹٬۱۰۰).

رقمِ ۲۵۰٬۰۰۰. اگر اغلب از «بیش از ۲۵۰٬۰۰۰ یهودی ایرانی» سخن می‌رود، این شمارِ کسانی نیست که در ایران ماندند، بلکه شمارِ دیاسپورایی است که گریخت: ۲۰۰٬۰۰۰ تا ۲۵۰٬۰۰۰ در اسرائیل، ۶۰٬۰۰۰ تا ۸۰٬۰۰۰ در ایالات متحده («تهرانجلسِ» لس‌آنجلس، جامعه‌ی مشهدیِ نیویورک)، چند هزار تن در اروپا — یعنی یک دیاسپورای ایرانی-یهودیِ جهانی که به ۳۰۰٬۰۰۰–۳۵۰٬۰۰۰ تن برآورد می‌شود (DellaPergola؛ Forward). تمامِ مردمی از شهروندان ایرانی، رانده‌شده از میهنی که دوستش می‌داشتند.

VIII. خاموش‌شده و زیر نظر

برای آنان که ماندند، جمهوری اسلامی قفسی زرین و گُنگ ساخت. مهاجرت خانوادگی سد می‌شود: دولت معمولاً نمی‌پذیرد که همه‌ی اعضای یک خانواده با هم به خارج سفر کنند — همواره باید یکی بماند، در عمل گروگان (Jewish Virtual Library). کنیسه‌ها زیر نظرند؛ سفر به اسرائیل، با قانونی در ۲۰۱۱ ممنوع شده است.

کرسیِ یگانه‌ی یهودی در مجلس به ابزار تبلیغات بدل شده است: دارنده‌ی آن بنا بر قانون موظف است خطِ ضدصهیونیستیِ رژیم را پشتیبانی کند. نماینده سیامک مره‌صدق چنین بود که در ۲۰۲۰ «یهودیان جهان را به قیام علیه فاجعه‌ی صهیونیسم» فرا می‌خواند. سخنِ جامعه مصادره شده، و علیه خودش بازگردانده شده است. زیر احمدی‌نژاد، رژیم تا انکارِ دولتیِ هولوکاست پیش رفت: کنفرانس «بازنگری در هولوکاست» در تهران (دسامبر ۲۰۰۶)، مسابقه‌ی بین‌المللیِ کاریکاتور درباره‌ی شوآ — در برابرِ هراسِ ژرفِ خودِ یهودیان ایرانی.

و آنگاه که می‌بایست عبرتی ساخته شود، رژیم درنگ نکرد: در ۱۹۹۹، سیزده یهودیِ شیراز و اصفهان — از جمله یک خاخام، چند آموزگار، یک قصابِ کوشِر، نوجوانی ۱۶ ساله — بازداشت و متهم به جاسوسی برای اسرائیل شدند. در پایانِ محاکمه‌ای پشتِ درهای بسته، ده تن به حبس‌های ۴ تا ۱۳ سال محکوم شدند (سه تنی که از «اعتراف» سر باز زدند تبرئه شدند)، پیش از آزادی‌های پی‌درپی تا ۲۰۰۳ (Wikipédia، «1999 arrest of Iranian Jews»؛ TIME؛ Washington Institute). پیام روشن بود: یک یهودیِ ایرانی، در چشمِ ملاها، همواره مظنون خواهد ماند.

IX. پس از جنگ ۱۲ روزه

این همان سوءظنِ کهنه است که جنگ ۱۲ روزه (حملات اسرائیل از ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵، آتش‌بس در ۲۴ ژوئن) آن را به شکار بدل کرد. از همان ۲۳ ژوئن ۲۰۲۵، وزارت اطلاعات و سپاه پاسداران دستِ‌کم ۳۵ تن از اعضای جامعه را در تهران و شیراز، درباره‌ی پیوندهای خانوادگی‌شان در اسرائیل، احضار و بازجویی می‌کنند، با فرمانِ قطعِ هرگونه تماس با خارج. Human Rights Watch بازداشت‌هایی در سه استان و ارجاع به دادگاه انقلاب تهران برای اتهام‌های جاسوسی را که سپس کنار نهاده شدند مستند می‌کند (HRW، ۲ سپتامبر ۲۰۲۵). به گفته‌ی نماینده‌ی یهودی همایون سامیّح نجف‌آبادی، در نزدیک به پنجاه سال هرگز یهودی‌ای به اتهام جاسوسی بازداشت نشده بود: این آستانه اکنون درنوردیده شد.

همه‌ی این‌ها در دلِ سرکوبی توده‌ای جای می‌گیرد — بیش از ۷۰۰ بازداشت به اتهام «جاسوسی برای اسرائیل» (سازمان Iran Human Rights رقم ~۹۰۰ را پیش می‌نهد)، قانونی که مجازات‌ها را تا مرگ سخت‌تر می‌کند، اعدام‌هایی شتاب‌گرفته (این ارقامِ کلی همه‌ی متهمان را در بر می‌گیرد، نه فقط یهودیان را). و رژیم گروگانِ وفاداری می‌طلبد: در جریان منازعه، انجمن‌های یهودیِ تهران، اصفهان و یزد ناچار شدند بیانیه‌هایی در محکومیتِ «تجاوز وحشیانه‌ی صهیونیستی» منتشر کنند. اعلام‌های وفاداری که زیر فشار گرفته شده‌اند، و هیچ از دل‌ها نمی‌گویند. در دسامبر ۲۰۲۵، خودِ نماینده‌ی یهودی از سوی نهادهای امنیتی درباره‌ی هم‌کیشانی که محتوای طرفدارِ اسرائیل را «لایک» کرده بودند احضار شد، و ناچار شد علناً بخواهد که این لایک‌ها پاک شوند (Jerusalem Post، دسامبر ۲۰۲۵).

چنین است که یک جامعه‌ی دوهزارساله را «خاموش» می‌کنند: نه با کشتاری چشمگیر — ارقامِ سرسام‌آورِ ۸۵۰ بازداشت یا ۷ اعدام تا کنون راستی‌آزمایی‌نشده می‌مانند — بلکه با ترسی روشمند، نظارت، سوءظنِ برکشیده به نظام، و سکوتِ تحمیلی.

نتیجه‌گیری

از کوروش بزرگ، که یهودیان را به اورشلیم بازگرداند، تا رضا پهلوی، که امروز رؤیای آشتیِ میانِ ایرانِ آزاد و اسرائیل را در سر دارد، یک رشته‌ی واحد می‌گذرد: یهودیان از ۲۷۰۰ سال پیش در ایران خانه دارند. آنان زبان این سرزمین را پیش از آنکه به حروف عربی نوشته شود سخن گفتند، موسیقی‌اش را رهانیدند، شاهانش را درمان کردند، صنعتش را برآوردند. پهلویسم آنان را شهروندانی برابر کرد؛ رژیمِ ملاها آنان را مظنونانی همیشگی کرد، بیش از نُه تن از هر ده تن را راند، و واپسین‌ها را زیر سرپوش نگاه می‌دارد. اما مردم ایران، یک یهودیِ شیرازی را با یک توطئه‌ی بیگانه اشتباه نمی‌گیرند. روزی که ایران آزاد شود، فرزندان کوروش و فرزندان اسرائیل دوباره به هم خواهند رسید — چنان‌که بیست‌وهفت سده پیش.

منابع (Sources)

  • Behar D.M. et al., « The genome-wide structure of the Jewish people », Nature, 466 (2010), 238-242.
  • Atzmon G. et al., « Abraham’s Children in the Genome Era… », American Journal of Human Genetics, 86 (2010), 850-859.
  • Encyclopaedia Iranica, مقالات « Judeo-Persian Communities »، « Judeo-Persian Language »، « Judeo-Persian Literature »، « Isfahan — Jewish Community »، « Judeo-Persian Music ».
  • Jewish Virtual Library, « Jews of Iran ».
  • British Library (Asian and African Studies), نامه‌ی جودیو-پارسیِ Dandān-Uiliq (سده‌ی هشتم).
  • United States Holocaust Memorial Museum (« Abdol Hossein Sardari »، « Tehran Children »)؛ Yad Vashem؛ Times of Israel: نجات یهودیان به دست ایران در دوران شوآ (Sardari، «کودکان تهران»).
  • Habib Elghanian؛ 1999 arrest of Iranian Jews؛ Exodus of Iranian Jews؛ History of the Jews in Iran (سنتزهای مستندِ متقاطع).
  • Sergio DellaPergola, World Jewish Population (2020, 2024)؛ سرشماری‌های Statistical Center of Iran (2011/2012, 2016).
  • JTA (2019), Tablet, Haaretz: اعدام الغانیان، آموزه‌ی خمینی، مهاجرت گسترده.
  • TIME, « Letter from Shiraz »؛ Washington Institute: پرونده‌ی سیزده یهودیِ شیراز.
  • Human Rights Watch (۲ سپتامبر ۲۰۲۵)؛ Amnesty International (سپتامبر ۲۰۲۵)؛ HRANA / Iran International (۲۸ ژوئن ۲۰۲۵)؛ Times of Israel، Ynet، NPR، Religion News Service، Jerusalem Post (ژوئن و دسامبر ۲۰۲۵): سرکوب جامعه‌ی یهودی پس از جنگ ۱۲ روزه.

I. זעקת האזהרה

בשלהי יוני 2025, למחרת מלחמת 12 הימים, הסתובבה הודעה ברשתות החברתיות שוב ושוב:

«איראן: 850 יהודים נעצרו, 7 יהודים הוצאו להורג, שתיקה כללית. חיפושים בבתי כנסת ובבתים, יהודים איראנים נעצרים בתואנת שווא של שיתוף פעולה עם ישראל. […] עשרות רבנים נעצרו, הואשמו ב »ריגול עבור המוסד ». […] אנו קוראים להתפלל בדחיפות לישועתם ולשחרורם של יהודי איראן.»

נאמר זאת מיד, מתוך יושר: המספרים המדויקים שבהודעה זו — 850 מעצרים, 7 הוצאות להורג — לא אומתו עד כה, ושום מקור עצמאי אינו מאשר אותם במצבם הנוכחי. אך אל לנו לטעות: מה שארגוני זכויות האדם אכן תיעדו, הוא מקפיא דם. כבר ב-23 ביוני 2025 זומנו ונחקרו לפחות 35 חברי הקהילה היהודית בטהראן ובשיראז על קשריהם עם קרובים בישראל, ונדרשו לנתק כל מגע עם חו »ל; היו מעצרים בשלוש מחוזות, רבנים נכלאו, האשמות ב«ריגול עבור ישראל» הוטחו ואחר כך נזנחו, כל זאת בתוך «גל דיכוי» שתועד בידי Human Rights Watch ו-Amnesty International (HRW, 2 בספטמבר 2025; Amnesty International, ספטמבר 2025; HRANA דרך Iran International, 28 ביוני 2025). פעיל קהילתי בכיר מתאר אירוע «חסר תקדים».

קהילה הנוכחת על אדמה זו מזה עשרים ושבע מאות שנים מוצאת את עצמה, פעם נוספת, מסומנת כאויב מבית. כדי לאמוד את תהום העוול הזה, יש לחזור אחורה בזמן — רחוק מאוד.

II. בני כורש: עשרים ושבע מאות שנים על אדמת איראן

הנוכחות היהודית באיראן היא אחת התפוצות העתיקות בעולם: קרוב ל-2700 שנות רציפות, מאז ההגליות האשורית (722 לפנה »ס לערך) ולאחריה הבבלית (586 לפנה »ס) (Encyclopaedia Iranica, «Judeo-Persian Communities»; Jewish Virtual Library).

והנה מלך איראני הוא שנכנס לזיכרון היהודי כמשחרר. בשנת 539 לפנה »ס, לאחר כיבוש בבל, מתיר כורש הגדול בצו (538 לפנה »ס) ליהודים הגולים לשוב לירושלים ולבנות בה מחדש את בית המקדש. המקרא העברי מעניק לו כבוד יחיד במינו עבור שליט נוכרי: ספר ישעיהו מכנה אותו «משיח» ה’ (ישעיהו מ »ה, 1; עזרא א’). רבים בוחרים להישאר ומתפזרים ברחבי האימפריה הפרסית. גליל כורש — אותו צו מלכותי שבו הכריז הכובש על שיבת העמים המוגלים ועל שיקום מקדשיהם — הפך לסמל אוניברסלי של סובלנות.

איראן היא גם ארץ מגילת אסתר: בשושן, המלכה היהודייה אסתר ומרדכי מצילים את עמם מטבח — זהו מקורו של חג פורים. הארץ שומרת על מסעי הצליינות המעידים על כך: קבר אסתר ומרדכי בהמדאן — אקבטנה העתיקה, בירת המדים ולאחר מכן האחמנים — וקבר דניאל בשושן. בתקופת הסאסאנים, המלכה היהודייה שושנדוכ’ת, רעיית יזדגרד הראשון, מייסדת או מחזקת ישובים יהודיים; ההיסטוריון אסטח’רי (המאה ה-10) מספר שאזור אספהאן היה מאוכלס כל כך ביהודים עד שכונה יהודיסתאן, «ארץ היהודים». טהראן, שיראז, קאשאן, יזד: בכל מקום, קהילות מכות שורש למשך אלפי שנים.

III. הדם והלשון: מה שאומרים הגנטיקה והיהודית-פרסית

קדמוניות זו אינה רק מסורת: הגנטיקה מאשרת אותה. שני מחקרים גדולים מ-2010 — Behar et al. (Nature) ו-Atzmon et al. (American Journal of Human Genetics) — מראים שהיהודים הפרסים/האיראנים מהווים, יחד עם יהודי עיראק, את הקבוצה היהודית שבודדה הקדום ביותר, מושרשת בלבנט העתיק ונבדלת בבירור מהאוכלוסייה המוסלמית הסובבת. Atzmon כותב כי «היהודים האיראנים והעיראקים הם המובחנים ביותר» מבין כל הקהילות שנחקרו, וכי היפרדותם מיהודי אירופה מתוארכת לאלף הראשון לפני זמננו — היינו תקופת הגלות הבבלית והעידן האחמני (Atzmon et al., AJHG, 2010; Behar et al., Nature, 2010). במילים אחרות, המדע מאשר את שהזיכרון טען: יהודים אלה נמצאים באיראן מאז שחר האימפריה.

הלשון אומרת זאת אף היא. היהודית-פרסית — פרסית הכתובה באותיות עבריות — הניבה את הטקסטים הנאו-פרסיים העתיקים ביותר הידועים, מכל הסוגים: כתובות תנג-י אזאו (752–753) ואיגרת דנדאן-אוֹיליק (המאה ה-8) מקדימות במאה שנים שלמות את הטקסטים הפרסיים הראשונים באלפבית הערבי (Encyclopaedia Iranica, «Judeo-Persian Language»; British Library). יהודי איראן לא רק שכנו בלשון הפרסית: הם שימרו את צורותיה העתיקות ביותר. וכאשר המוזיקה האמנותית הודרה בקרב המוסלמים, היו אלה אמנים יהודים — בראשם מורתזא ח’אן ניי-דאווד (1900–1990) — אשר הצילו את הראדיף, נשמתה של המוזיקה הפרסית. רופאי חצר, צורפים, סוחרים, משוררים (שאהין משיראז, עִמראני מאספהאן): עם זה רקם את הציוויליזציה האיראנית מבפנים.

IV. מאות שנות הצל — לפני הפהלוויזם

יהיה זה חוסר יושר לצייר גן עדן בלתי פוסק. תחת השושלות האסלאמיות, חיו היהודים על פי רוב במעמד המשפיל של ד’ימי: מס כניעה (ג’יזיה, שבוטל רק ב-1881), נחיתות משפטית, לבוש מבדיל. השיעה הצפווית הוסיפה את דוקטרינת הנג’ס, ה«טומאה הריטואלית»: איסור על בתי מרחץ ציבוריים, איסור לצאת בגשם מחשש «לזהם» את המוסלמים. הצפווים כפו גירושים והמרות דת בכפייה; תחת הקאג’ארים המנוונים, באו הגטאות (מחלה), העוני והפוגרומים — ובהם «אללה-דאד» של משהד (27 במרץ 1839), טבח שלאחריו באה המרת דת כפויה של מאות משפחות, שנאלצו ליהדות קריפטו (Encyclopaedia Iranica; Jewish Virtual Library). שושלת הקאג’ארים המנוונים הותירה את יהודיה בפחד ובמחסור.

על רקע מאות שנות ההשפלה הללו יש לאמוד את התפנית שהיווה הפהלוויזם.

V. תור הזהב הפהלווי

תחת הפהלווים, ידע מצבם של יהודי איראן שינוי רדיקלי. רזא שאה ולאחריו מוחמד רזא שאה סילקו את האפליות שירשו מן הקאג’ארים המנוונים: שוויון משפטי, סוף חוקי הנג’ס, גישה לחינוך, למקצועות, לאוניברסיטה. הקהילה שגשגה כמעולם לא קודם. ערב 1979 היא מנתה 80,000 עד 100,000 נפש (טהראן כ-60,000, שיראז כ-18,000), החזיקה במושב שמור במג’לס, בעשרות בתי כנסת, בבתי ספר, בבתי חולים. יהודים איראנים הפכו לתעשיינים (חביב אלע’ניאן, חלוץ הפלסטיק), לרופאים (600 מתוך 10,000 רופאי הארץ ב-1979), למדענים (לוטפי זאדה, אבי הלוגיקה העמומה).

איראן הקיסרית הכירה בישראל דה פקטו: טיסות אל על, שיתוף פעולה, מסחר, נפט. בפעם הראשונה מזה מאות שנים, יהודי איראני היה אזרח מלא, חופשי ומכובד, במולדת אבותיו. חלומו של כורש, בקיצור, נראה כמתחדש סוף סוף.

VI. בימי השואה, איראן הושיטה יד

וכאשר אירופה התדרדרה אל התהום, איראן זכרה את כורש. בעוד היבשת מסגירה את יהודיה לתאי הגזים, אדמת פרס, היא דווקא, הצילה.

בפריז הכבושה, ממונה ענייני הקונסוליה של איראן עבד-אל-חוסיין סרדרי (1895–1981) — שמאז כונה «השינדלר האיראני» — ניצל את חסינותו הדיפלומטית כדי לחלץ יהודים מציפורני הנאצים. הוא הנפיק להם דרכונים איראניים וטען בפני הכובש כי היהודים האיראנים (אותם כינה במונח «ג’וגוטן») אינם נכללים בחוקי הגזע. מיוחסת לו הצלתם של מאות בני אדם — דרכון יחיד כיסה לעיתים קרובות משפחה שלמה; הערכות מסוימות מדברות על עד כמעט 2000 חיים שהגנו עליהם היתרי המעבר שלו בשלהי 1942 (מספר גבוה ושנוי במחלוקת). הוא פעל מתוך אמונה, ללא פקודה מהממונים עליו, והשקיע בכך חלק מהונו (United States Holocaust Memorial Museum; Times of Israel).

באותה עת, איראן הפכה למקלט. כ-116,000 פליטים פולנים, שנמלטו דרך ברית המועצות, מצאו מחסה על אדמתה. ביניהם, קרוב ל-אלף ילדים יהודים, יתומי השואה: אלה הם «ילדי טהראן» (ילדי טהראן). נאספו בבירה האיראנית ב-1942, טופלו והוזנו — בין היתר הודות לקהילה היהודית של איראן — ולאחר מכן יכלו להגיע אל הארץ הקדושה: כ-870 הגיעו לפלסטינה ב-18 בפברואר 1943, 110 נוספים באוגוסט אותה שנה (USHMM; Yad Vashem). רבים איבדו את הכול; איראן השיבה להם את ילדותם.

זה היה מה שהייתה איראן עבור היהודים במאה ה-20: מקלט, כאשר אירופה הייתה בית מטבחיים. חלום כורש המתחדש הזה, מהפכת 1979 עמדה לנפצו.

VII. 1979: האסון

ב-9 במאי 1979, בקושי שלושה חודשים לאחר שובו של ח’ומייני, חביב אלע’ניאן — נשיא הקהילה היהודית של טהראן — מוצא להורג בירי לאחר משפט חפוז של פחות מעשרים דקות, מואשם ב«קשרים עם ישראל ועם הציונות» וב«השחתה עלי אדמות». הוא היה הנכבד היהודי הראשון שהוצא להורג בידי המשטר החדש, והפך לאות היציאה ההמונית. כפי שמסכם הפעיל פרנק ניקבח’ת: «על כל יהודי שהוצא להורג בידי המשטר, אלפים נמלטו מן הארץ» (JTA, 2019; Jewish Virtual Library; Haaretz).

ימים אחדים לאחר מכן, משלחת יהודית בראשות הרב הראשי ידידיה שופט מתקבלת בקום. ח’ומייני מוציא פתווה המבחינה בין «יהודינו» לבין «הציונים חסרי האל», ומכיר ביהודים כ«בני ספר». האם הבחנה זו הגנה על הקהילה, או שמא שימשה רק חזית? הוויכוח קיים (Tablet רואה בה הגנה ממשית; ה-Jewish Virtual Library וה-JTA, סובלנות מנוצלת). אך העובדות מדברות: כעשרים יהודים הוצאו להורג תחת ח’ומייני, מעקב מתמיד, ובעיקר יציאה המונית. מ-80,000–100,000, צונחת הקהילה לפחות מ-10,000 כיום — קריסה של כמעט 90% בארבעה עשורים (מפקדי האוכלוסין האיראניים 2012/2016: כ-8,800–9,800; הדמוגרף Sergio DellaPergola: כ-9,100).

המספר של 250,000. אם מדברים לעיתים קרובות על «יותר מ-250,000 יהודים איראנים», אין זה מספר אלה שנותרו באיראן, אלא מספר התפוצה שנמלטה: 200,000 עד 250,000 בישראל, 60,000 עד 80,000 בארצות הברית («טהראנג’לס» של לוס אנג’לס, קהילת המשהדים של ניו יורק), אלפים אחדים באירופה — היינו תפוצה איראנית-יהודית עולמית המוערכת ב-300,000–350,000 בני אדם (DellaPergola; Forward). עם שלם של אזרחים איראנים, מגורש מן המולדת שאהב.

VIII. מושתקים ותחת מעקב

עבור אלה שנותרו, הרפובליקה האסלאמית המציאה כלוב מוזהב ואילם. ההגירה המשפחתית מעוכבת: המדינה מסרבת בדרך כלל לכך שכל בני אותה משפחה יסעו יחד לחו »ל — תמיד צריך להישאר אחד, בן ערובה למעשה (Jewish Virtual Library). בתי הכנסת נתונים למעקב; הנסיעות לישראל אסורות בחוק משנת 2011.

המושב היהודי היחיד במג’לס הפך לכלי תעמולה: בעליו מחויב על פי חוק לתמוך בקו האנטי-ציוני של המשטר. כך קרא חבר המג’לס סיאמכּ מורה צדק, ב-2020, ל«יהודי העולם להתקומם כנגד אסון הציונות». דיבורה של הקהילה מוחרם, מופנה נגדה עצמה. תחת אחמדינז’אד, הגיע המשטר עד כדי הכחשת שואה ממלכתית: ועידת «רוויזיה של השואה» בטהראן (דצמבר 2006), תחרות קריקטורות בינלאומית על השואה — לזוועתם הגדולה של יהודי איראן עצמם.

וכאשר היה צורך לעשות דוגמה, המשטר לא היסס: ב-1999, שלושה עשר יהודים משיראז ומאספהאן — ובהם רב, מורים, קצב כשר, נער בן 16 — נעצרו והואשמו בריגול עבור ישראל. בתום משפט בדלתיים סגורות, עשרה נידונו לעונשים של 4 עד 13 שנים (השלושה שסירבו «להודות» זוכו), עד לשחרורים מדורגים שנמשכו עד 2003 (Wikipédia, «1999 arrest of Iranian Jews»; TIME; Washington Institute). המסר היה ברור: יהודי איראני יישאר תמיד, בעיני המוללות, חשוד.

IX. לאחר מלחמת 12 הימים

חשד ישן זה הוא שמלחמת 12 הימים (תקיפות ישראליות החל מ-13 ביוני 2025, הפסקת אש ב-24 ביוני) הפכה לציד. כבר ב-23 ביוני 2025, משרד המודיעין ומשמרות המהפכה מזמנים וחוקרים לפחות 35 חברי קהילה בטהראן ובשיראז, על קשריהם המשפחתיים בישראל, בפקודה לחדול מכל מגע עם חו »ל. Human Rights Watch מתעד מעצרים בשלושה מחוזות והפניות לבית הדין המהפכני של טהראן באשמות ריגול שנזנחו לאחר מכן (HRW, 2 בספטמבר 2025). לפי חבר המג’לס היהודי הומאיון סמיע נג’פאבאדי, מעולם בקרוב לחמישים שנה לא נעצר יהודי באשמת ריגול: הסף זה עתה נחצה.

כל זאת משתלב בדיכוי המוני — יותר מ-700 מעצרים ב«ריגול עבור ישראל» (הארגון Iran Human Rights מעריך כ-900), חוק המחמיר את העונשים עד כדי מוות, הוצאות להורג מואצות (מספרים כוללים אלה נוגעים לכלל הנאשמים, לא רק ליהודים). והמשטר תובע ערובות: במהלך העימות, הארגונים היהודיים של טהראן, אספהאן ויזד נאלצו לפרסם הודעות המגנות את «התוקפנות הציונית הפראית». הצהרות נאמנות שנסחטו בכפייה, שאינן אומרות דבר על הלבבות. בדצמבר 2025, חבר המג’לס היהודי עצמו זומן בידי גורמי הביטחון בעניין בני דת שעשו «לייק» לתכנים פרו-ישראליים, ונאלץ לבקש בפומבי להסיר את הלייקים הללו (Jerusalem Post, דצמבר 2025).

כך משתיקים קהילה בת אלפיים שנה: לא בטבח ראוותני — המספרים המבוהלים של 850 מעצרים או 7 הוצאות להורג נותרים, עד כה, בלתי מאומתים — אלא בפחד שיטתי, במעקב, בחשד שהוקם לשיטה, ובשתיקה הנכפית.

סיכום

מכורש הגדול, שהשיב את היהודים לירושלים, ועד רזא פהלווי, החולם כיום על פיוס בין איראן החופשית לישראל, נמתח חוט אחד: היהודים בביתם באיראן מזה 2700 שנים. הם דיברו את לשונה לפני שנכתבה באותיות ערביות, הצילו את מוזיקתה, ריפאו את מלכיה, בנו את התעשייה. הפהלוויזם עשה אותם לאזרחים שווים; משטר המוללות עשה אותם לחשודים נצחיים, גירש מהם יותר מתשעה מכל עשרה, ומחזיק את האחרונים תחת פעמון זכוכית. העם האיראני, מצדו, אינו מבלבל יהודי משיראז עם קנוניה זרה. ביום שבו תהיה איראן חופשית, ייפגשו בני כורש ובני ישראל מחדש — כמו לפני עשרים ושבע מאות שנים.

מקורות

  • Behar D.M. et al., «The genome-wide structure of the Jewish people», Nature, 466 (2010), 238–242.
  • Atzmon G. et al., «Abraham’s Children in the Genome Era…», American Journal of Human Genetics, 86 (2010), 850–859.
  • Encyclopaedia Iranica, מאמרים «Judeo-Persian Communities», «Judeo-Persian Language», «Judeo-Persian Literature», «Isfahan — Jewish Community», «Judeo-Persian Music».
  • Jewish Virtual Library, «Jews of Iran».
  • British Library (Asian and African Studies), איגרת יהודית-פרסית מדנדאן-אוֹיליק (המאה ה-8).
  • United States Holocaust Memorial Museum («Abdol Hossein Sardari», «Tehran Children»); Yad Vashem; Times of Israel: הצלת יהודים בידי איראן בימי השואה (סרדרי, «ילדי טהראן»).
  • Habib Elghanian; 1999 arrest of Iranian Jews; Exodus of Iranian Jews; History of the Jews in Iran (סיכומים תיעודיים מצולבים).
  • Sergio DellaPergola, World Jewish Population (2020, 2024); מפקדי Statistical Center of Iran (2011/2012, 2016).
  • JTA (2019), Tablet, Haaretz: הוצאתו להורג של אלע’ניאן, דוקטרינת ח’ומייני, היציאה ההמונית.
  • TIME, «Letter from Shiraz»; Washington Institute: פרשת שלושה עשר היהודים משיראז.
  • Human Rights Watch (2 בספט’ 2025); Amnesty International (ספט’ 2025); HRANA / Iran International (28 ביוני 2025); Times of Israel, Ynet, NPR, Religion News Service, Jerusalem Post (יוני ודצמבר 2025): דיכוי הקהילה היהודית לאחר מלחמת 12 הימים.

I. Der Alarmruf

Ende Juni 2025, im Nachgang des Zwölf-Tage-Krieges, kursiert eine Botschaft pausenlos in den sozialen Netzwerken:

„Iran: 850 Juden verhaftet, 7 hingerichtet, allgemeines Schweigen. Durchsuchungen von Synagogen und Wohnungen, iranische Juden unter dem falschen Vorwand der Kollusion mit Israel verhaftet. […] Dutzende Rabbiner verhaftet, beschuldigt der ‚Spionage für den Mossad‘. […] Wir bitten dringend darum, für die Rettung und die Befreiung der Juden des Iran zu beten. »

Sagen wir es gleich vorweg, der Ehrlichkeit halber: Die genauen Zahlen dieser Botschaft – 850 Verhaftungen, 7 Hinrichtungen – sind bis heute nicht bestätigt, und keine unabhängige Quelle bestätigt sie in dieser Form. Doch täusche man sich nicht: Was die Menschenrechtsorganisationen ihrerseits sehr wohl dokumentiert haben, ist eiskalt. Bereits am 23. Juni 2025 wurden mindestens 35 Mitglieder der jüdischen Gemeinde in Teheran und Schiras vorgeladen und zu ihren Verbindungen zu Angehörigen in Israel verhört, aufgefordert, jeglichen Kontakt zum Ausland abzubrechen; es kam zu Verhaftungen in drei Provinzen, inhaftierten Rabbinern, erhobenen und dann wieder fallengelassenen Vorwürfen der „Spionage für Israel », all dies inmitten einer von Human Rights Watch und Amnesty International dokumentierten „Welle der Unterdrückung » (HRW, 2. September 2025; Amnesty International, September 2025; HRANA via Iran International, 28. Juni 2025). Ein Gemeindeverantwortlicher spricht von einem „beispiellosen » Vorfall.

Eine Gemeinschaft, die seit siebenundzwanzig Jahrhunderten auf diesem Boden lebt, sieht sich einmal mehr zum inneren Feind erklärt. Um den Abgrund dieser Ungerechtigkeit zu ermessen, muss man in der Zeit zurückgehen – sehr weit.

II. Kinder des Kyros: siebenundzwanzig Jahrhunderte auf iranischem Boden

Die jüdische Präsenz im Iran ist eine der ältesten Diasporas der Welt: fast 2700 Jahre Kontinuität, seit den assyrischen (~722 v. Chr.) und dann babylonischen (586 v. Chr.) Deportationen (Encyclopaedia Iranica, „Judeo-Persian Communities »; Jewish Virtual Library).

Und es war ein König des Iran, der als Befreier in das jüdische Gedächtnis einging. Im Jahr 539 v. Chr., nach der Einnahme Babylons, gestattete Kyros der Große per Edikt (538 v. Chr.) den verbannten Juden, nach Jerusalem zurückzukehren und dort den Tempel wiederaufzubauen. Die hebräische Bibel erweist ihm eine für einen fremden Herrscher einzigartige Ehre: Das Buch Jesaja nennt ihn den „Gesalbten » (maschiach) des Herrn (Jesaja 45,1; Esra 1). Viele entscheiden sich zu bleiben und verbreiten sich über das gesamte Perserreich. Der Kyros-Zylinder – jenes königliche Dekret, mit dem der Eroberer die Rückkehr der deportierten Völker und die Wiederherstellung ihrer Heiligtümer verkündete – ist zu seinem universellen Sinnbild der Toleranz geworden.

Der Iran ist auch das Land des Buches Esther: In Susa (Schuschan) retten die jüdische Königin Esther und Mordechai ihr Volk vor einem Massaker – das ist der Ursprung des Festes Purim. Das Land bewahrt die Pilgerstätten, die davon zeugen: das Grab von Esther und Mordechai in Hamadan – dem antiken Ekbatana, medische und dann achämenidische Hauptstadt – und das Grab Daniels in Susa. Unter den Sassaniden gründet oder stärkt die jüdische Königin Schuschanducht, Gemahlin Yazdegerds I., jüdische Siedlungen; der Historiker Estachri (10. Jahrhundert) berichtet, die Region von Isfahan sei so dicht von Juden besiedelt gewesen, dass man sie Yahudistan, „das Land der Juden », nannte. Teheran, Schiras, Kaschan, Yazd: überall schlagen Gemeinden für Jahrtausende Wurzeln.

III. Das Blut und die Sprache: was Genetik und Judäo-Persisch sagen

Dieses hohe Alter ist nicht bloß Überlieferung: Die Genetik bestätigt es. Zwei große Studien aus dem Jahr 2010 – Behar et al. (Nature) und Atzmon et al. (American Journal of Human Genetics) – zeigen, dass die persischen/iranischen Juden zusammen mit den irakischen Juden die am längsten isolierte jüdische Gruppe bilden, verwurzelt in der antiken Levante und deutlich verschieden von der sie umgebenden muslimischen Bevölkerung. Atzmon schreibt, dass „die iranischen und irakischen Juden am stärksten differenziert » seien von allen untersuchten Gemeinschaften, und dass ihre Trennung von den Juden Europas auf das erste vorchristliche Jahrtausend zurückgehe – also die Zeit des babylonischen Exils und der achämenidischen Periode (Atzmon et al., AJHG, 2010; Behar et al., Nature, 2010). Mit anderen Worten: Die Wissenschaft bestätigt, was das Gedächtnis behauptete: Diese Juden sind seit dem Anbeginn des Reiches im Iran.

Die Sprache sagt es ebenso. Das Judäo-Persische – das in hebräischen Schriftzeichen geschriebene Persisch – hat die ältesten bekannten neupersischen Texte überhaupt hervorgebracht, gattungsübergreifend: Die Inschriften von Tang-i Azao (752–753) und der Brief von Dandān-Uiliq (8. Jahrhundert) gehen den ersten persischen Texten in arabischer Schrift um ein gutes Jahrhundert voraus (Encyclopaedia Iranica, „Judeo-Persian Language »; British Library). Die Juden des Iran haben die persische Sprache nicht nur bewohnt: Sie haben ihre ältesten Formen bewahrt. Und als die Kunstmusik bei den Muslimen an den Rand gedrängt wurde, waren es jüdische Meister – allen voran Morteza Khan Ney-Davoud (1900–1990) –, die das Radif bewahrten, die Seele der persischen Musik. Hofärzte, Goldschmiede, Händler, Dichter (Schahin von Schiras, ʿImrāni von Isfahan): Dieses Volk hat die iranische Zivilisation von innen heraus mitgewoben.

IV. Die Jahrhunderte des Schattens – vor dem Pahlavismus

Es wäre unredlich, ein ununterbrochenes Paradies zu malen. Unter den islamischen Dynastien lebten die Juden zumeist unter dem demütigenden Status der Dhimmi: Unterwerfungssteuer (Dschizya, erst 1881 abgeschafft), rechtliche Minderstellung, Kennzeichnungskleidung. Der safawidische Schiismus fügte die Doktrin des Nadsches hinzu, der „rituellen Unreinheit »: Verbot öffentlicher Bäder, Verbot, bei Regen das Haus zu verlassen, aus Furcht, die Muslime zu „verunreinigen ». Die Safawiden verhängten Vertreibungen und Zwangsbekehrungen; unter den dekadenten Kadscharen waren es die Ghettos (Mahalleh), das Elend und die Pogrome – darunter der Allahdad von Maschhad (27. März 1839), ein Massaker, gefolgt von der Zwangsbekehrung Hunderter Familien, die zum Krypto-Judentum gezwungen wurden (Encyclopaedia Iranica; Jewish Virtual Library). Die Dynastie der dekadenten Kadscharen ließ ihre Juden in Furcht und Not zurück.

Vor diesem Hintergrund jahrhundertelanger Demütigung muss man den Umschwung ermessen, den der Pahlavismus darstellte.

V. Das goldene Zeitalter der Pahlavi

Unter den Pahlavi erfuhr die Lage der iranischen Juden eine radikale Wandlung. Reza Schah und dann Mohammad Reza Schah fegten die von den dekadenten Kadscharen ererbten Diskriminierungen hinweg: rechtliche Gleichstellung, Ende der Nadsches-Gesetze, Zugang zu Bildung, zu Berufen, zur Universität. Die Gemeinde gedieh wie nie zuvor. Am Vorabend des Jahres 1979 zählte sie 80.000 bis 100.000 Seelen (Teheran ~60.000, Schiras ~18.000), verfügte über einen reservierten Sitz im Madschles, über Dutzende Synagogen, Schulen, Krankenhäuser. Iranische Juden wurden Industrielle (Habib Elghanian, Pionier des Kunststoffs), Ärzte (600 der 10.000 Ärzte des Landes im Jahr 1979), Gelehrte (Lotfi Zadeh, Vater der Fuzzylogik).

Der kaiserliche Iran erkannte Israel de facto an: El-Al-Verbindungen, Kooperation, Handel, Erdöl. Zum ersten Mal seit Jahrhunderten war ein iranischer Jude ein vollwertiger Bürger, frei und geachtet, in der Heimat seiner Vorfahren. Der Traum des Kyros, kurz gesagt, schien endlich wieder geknüpft.

VI. Während der Schoah reichte der Iran die Hand

Und als Europa in den Abgrund stürzte, erinnerte sich der Iran an Kyros. Während der Kontinent seine Juden den Gaskammern auslieferte, rettete das Land Persiens sie.

Im besetzten Paris nutzte der iranische Geschäftsträger Abdol-Hossein Sardari (1895–1981) – seither „der iranische Schindler » genannt – seine diplomatische Immunität, um Juden den Nazis zu entreißen. Er stellte ihnen iranische Pässe aus und argumentierte gegenüber dem Besatzer, dass die iranischen Juden (die er mit dem Begriff „Djuguten » bezeichnete) nicht von den Rassengesetzen erfasst seien. Ihm wird die Rettung von Hunderten von Menschen zugeschrieben – ein einziger Pass deckte oft eine ganze Familie ab; manche Schätzungen sprechen von bis zu fast 2000 Leben, die seine Passierscheine Ende 1942 schützten (hohe und umstrittene Zahl). Er handelte aus Überzeugung, ohne Anweisung seiner Vorgesetzten, und verschlang dabei einen Teil seines Vermögens (United States Holocaust Memorial Museum; Times of Israel).

Zur selben Zeit wurde der Iran zu einem Zufluchtsort. Etwa 116.000 polnische Flüchtlinge, die über die Sowjetunion flohen, fanden auf seinem Boden Asyl. Unter ihnen fast tausend jüdische Kinder, Waisen der Schoah: Es sind die „Teheran-Kinder » (Yaldei Teheran). 1942 in der iranischen Hauptstadt aufgenommen, gepflegt und ernährt – nicht zuletzt dank der jüdischen Gemeinde des Iran –, konnten sie anschließend ins Heilige Land gelangen: etwa 870 trafen am 18. Februar 1943 in Palästina ein, weitere 110 im August desselben Jahres (USHMM; Yad Vashem). Viele hatten alles verloren; der Iran gab ihnen die Kindheit zurück.

Das war der Iran für die Juden im 20. Jahrhundert: ein Zufluchtsort, als Europa ein Schlachthaus war. Diesen wieder geknüpften Traum des Kyros sollte die Revolution von 1979 zerschmettern.

VII. 1979: die Katastrophe

Am 9. Mai 1979, kaum drei Monate nach der Rückkehr Khomeinis, wird Habib Elghanian – Präsident der jüdischen Gemeinde Teherans – nach einem Schnellprozess von weniger als zwanzig Minuten erschossen, beschuldigt der „Kontakte mit Israel und dem Zionismus » und der „Verderbnis auf Erden ». Als erster jüdischer Würdenträger, der vom neuen Regime hingerichtet wurde, wird er zum Signal des Exodus. Wie es der Aktivist Frank Nikbakht zusammenfasst: „Mit jedem vom Regime hingerichteten Juden flohen Tausende aus dem Land » (JTA, 2019; Jewish Virtual Library; Haaretz).

Wenige Tage später wird eine von Großrabbiner Yedidya Schofet angeführte jüdische Delegation in Qom empfangen. Khomeini erlässt eine Fatwa, die „unsere Juden » von den „gottlosen Zionisten » unterscheidet und die Juden als „Leute des Buches » anerkennt. Hat diese Unterscheidung die Gemeinde geschützt, oder diente sie nur als Fassade? Die Debatte besteht (Tablet sieht darin einen realen Schutz; die Jewish Virtual Library und die JTA eine instrumentalisierte Duldung). Doch die Fakten sprechen: rund zwanzig unter Khomeini hingerichtete Juden, eine ständige Überwachung und vor allem ein massiver Exodus. Von 80.000–100.000 fällt die Gemeinde heute auf weniger als 10.000 – ein Einbruch von fast 90 % in vier Jahrzehnten (iranische Volkszählungen 2012/2016: ~8.800–9.800; der Demograph Sergio DellaPergola: ~9.100).

Die Zahl der 250.000. Wenn oft von „mehr als 250.000 iranischen Juden » die Rede ist, so ist dies nicht die Zahl derer, die im Iran geblieben sind, sondern jene der geflohenen Diaspora: 200.000 bis 250.000 in Israel, 60.000 bis 80.000 in den Vereinigten Staaten (das „Tehrangeles » von Los Angeles, die Maschhadi-Gemeinde von New York), einige Tausend in Europa – also eine weltweite iranisch-jüdische Diaspora, die auf 300.000–350.000 Personen geschätzt wird (DellaPergola; Forward). Ein ganzes Volk iranischer Bürger, vertrieben aus der Heimat, die es liebte.

VIII. Zum Schweigen gebracht und unter Überwachung

Für jene, die geblieben sind, hat die Islamische Republik einen goldenen und stummen Käfig erfunden. Die familiäre Auswanderung ist behindert: Der Staat verweigert in der Regel, dass alle Mitglieder ein und derselben Familie gemeinsam ins Ausland reisen – immer muss einer bleiben, faktisch als Geisel (Jewish Virtual Library). Die Synagogen werden überwacht; Reisen nach Israel sind durch ein Gesetz von 2011 verboten.

Der einzige jüdische Sitz im Madschles hat sich in ein Propagandainstrument verwandelt: Sein Inhaber ist von Gesetzes wegen gehalten, die antizionistische Linie des Regimes zu unterstützen. So rief der Abgeordnete Siamak Moreh Sedgh 2020 „die Juden der Welt auf, sich gegen die Katastrophe des Zionismus zu erheben ». Das Wort der Gemeinde ist beschlagnahmt, gegen sie selbst gewendet. Unter Ahmadinedschad ging das Regime bis zum staatlichen Negationismus: „Holocaust-Revisionskonferenz » in Teheran (Dezember 2006), internationaler Karikaturenwettbewerb über die Schoah – zum großen Entsetzen der iranischen Juden selbst.

Und als ein Exempel zu statuieren war, zögerte das Regime nicht: 1999 wurden dreizehn Juden aus Schiras und Isfahan – darunter ein Rabbiner, Lehrer, ein koscherer Metzger, ein 16-jähriger Jugendlicher – verhaftet und der Spionage für Israel beschuldigt. Am Ende eines Prozesses unter Ausschluss der Öffentlichkeit wurden zehn zu Strafen von 4 bis 13 Jahren verurteilt (die drei, die ein „Geständnis » verweigerten, wurden freigesprochen), bevor sie bis 2003 gestaffelt freigelassen wurden (Wikipedia, „1999 arrest of Iranian Jews »; TIME; Washington Institute). Die Botschaft war klar: Ein iranischer Jude wird in den Augen der Mullahs stets ein Verdächtiger bleiben.

IX. Nach dem Zwölf-Tage-Krieg

Es ist dieser alte Verdacht, den der Zwölf-Tage-Krieg (israelische Angriffe ab dem 13. Juni 2025, Waffenstillstand am 24. Juni) in eine Hetzjagd verwandelt hat. Bereits am 23. Juni 2025 laden das Geheimdienstministerium und die Revolutionsgarden mindestens 35 Mitglieder der Gemeinde in Teheran und Schiras vor und verhören sie zu ihren familiären Verbindungen in Israel, mit dem Befehl, jeglichen Kontakt zum Ausland einzustellen. Human Rights Watch dokumentiert Verhaftungen in drei Provinzen und Überstellungen an das Revolutionsgericht von Teheran wegen Spionagevorwürfen, die anschließend fallengelassen wurden (HRW, 2. September 2025). Laut dem jüdischen Abgeordneten Homayoun Sameyah Najafabadi war in fast fünfzig Jahren noch nie ein Jude wegen Spionage verhaftet worden: Die Schwelle ist soeben überschritten.

Das alles fügt sich in eine Massenrepression ein – mehr als 700 Verhaftungen wegen „Spionage für Israel » (die NGO Iran Human Rights nennt ~900), ein Gesetz, das die Strafen bis zum Tod verschärft, beschleunigte Hinrichtungen (diese Gesamtzahlen betreffen die Gesamtheit der Angeklagten, nicht allein die Juden). Und das Regime verlangt Loyalitätsbeweise: Während des Konflikts mussten die jüdischen Vereinigungen von Teheran, Isfahan und Yazd Kommuniqués veröffentlichen, die die „wilde zionistische Aggression » verurteilten. Unter Zwang erpresste Loyalitätserklärungen, die nichts über die Herzen aussagen. Im Dezember 2025 wurde der jüdische Abgeordnete selbst von der Sicherheit vorgeladen, weil Glaubensbrüder pro-israelische Inhalte „gelikt » hatten, und musste öffentlich darum bitten, diese Likes zu löschen (Jerusalem Post, Dezember 2025).

So bringt man eine zweitausendjährige Gemeinschaft „zum Schweigen »: nicht durch ein spektakuläres Massaker – die aufgeschreckten Zahlen von 850 Verhaftungen oder 7 Hinrichtungen bleiben bis heute unbestätigt –, sondern durch methodische Furcht, durch Überwachung, durch den zum System erhobenen Verdacht und durch das auferlegte Schweigen.

Schluss

Von Kyros dem Großen, der die Juden nach Jerusalem zurückgab, bis zu Reza Pahlavi, der heute von einer Versöhnung zwischen dem freien Iran und Israel träumt, zieht sich ein und derselbe Faden: Die Juden sind seit 2700 Jahren im Iran zu Hause. Sie haben dessen Sprache gesprochen, bevor sie in arabischen Lettern geschrieben wurde, sie haben dessen Musik gerettet, dessen Könige geheilt, dessen Industrie aufgebaut. Der Pahlavismus machte sie zu gleichberechtigten Bürgern; das Regime der Mullahs machte aus ihnen ewige Verdächtige, vertrieb mehr als neun von zehn und hält die Letzten unter einer Glasglocke. Das iranische Volk seinerseits verwechselt einen Juden aus Schiras nicht mit einer ausländischen Verschwörung. An dem Tag, an dem der Iran frei sein wird, werden sich die Kinder des Kyros und die Kinder Israels wiederfinden – wie vor siebenundzwanzig Jahrhunderten.

Quellen

  • Behar D.M. et al., „The genome-wide structure of the Jewish people », Nature, 466 (2010), 238–242.
  • Atzmon G. et al., „Abraham’s Children in the Genome Era… », American Journal of Human Genetics, 86 (2010), 850–859.
  • Encyclopaedia Iranica, Artikel „Judeo-Persian Communities », „Judeo-Persian Language », „Judeo-Persian Literature », „Isfahan — Jewish Community », „Judeo-Persian Music ».
  • Jewish Virtual Library, „Jews of Iran ».
  • British Library (Asian and African Studies), judäo-persischer Brief von Dandān-Uiliq (8. Jh.).
  • United States Holocaust Memorial Museum („Abdol Hossein Sardari », „Tehran Children »); Yad Vashem; Times of Israel: Rettung von Juden durch den Iran während der Schoah (Sardari, „Teheran-Kinder »).
  • Habib Elghanian; 1999 arrest of Iranian Jews; Exodus of Iranian Jews; History of the Jews in Iran (abgeglichene dokumentarische Synthesen).
  • Sergio DellaPergola, World Jewish Population (2020, 2024); Volkszählungen des Statistical Center of Iran (2011/2012, 2016).
  • JTA (2019), Tablet, Haaretz: Hinrichtung Elghanians, Doktrin Khomeinis, Exodus.
  • TIME, „Letter from Shiraz »; Washington Institute: die Affäre der dreizehn Juden von Schiras.
  • Human Rights Watch (2. Sept. 2025); Amnesty International (Sept. 2025); HRANA / Iran International (28. Juni 2025); Times of Israel, Ynet, NPR, Religion News Service, Jerusalem Post (Juni und Dez. 2025): Repression der jüdischen Gemeinde nach dem Zwölf-Tage-Krieg.

Publications similaires

Laisser un commentaire

Votre adresse e-mail ne sera pas publiée. Les champs obligatoires sont indiqués avec *